Artykuł: Poważne i mniej poważne: 14 pytań do Jean-Daniela Salvata
Poważne i mniej poważne: 14 pytań do Jean-Daniela Salvata
Sztuka uważnego patrzenia
Zapytaj Jean-Daniela Salvata, jak wygląda dobry dzień poza pracownią, a odpowiedź będzie cudownie mało ambitna, ale w istocie bardzo głęboka: nicnierobienie. Nie czekanie na natchnienie, nie gromadzenie materiałów, lecz po prostu uwolnienie się od obowiązku bycia produktywnym.„Bezczynność może być najbardziej niedocenianą formą wolności” – mówi Salvat, a ja nie mógłbym się z nim bardziej zgodzić.
W przypadku artysty, którego twórczość skłania nas do ponownego przemyślenia tego, co widzimy, ta gotowość do pozostawienia spraw otwartymi wydaje się wiele mówiąca.
W swoich Odwrotnych obrazach Salvat maluje na odwrocie przezroczystego winylu, umieszczając malarski gest po drugiej stronie powierzchni, z którą się stykamy. Obraz jest widoczny, lecz fizyczny akt, który doprowadził do jego powstania, pozostaje oddalony. Malarstwo staje się sposobem namysłu nad postrzeganiem, a nie narzędziem rozstrzygania, co jest prawdziwe.
Nasze 14 pytań prowadzi do tej praktyki mniej bezpośrednią drogą: przez Bacha w wykonaniu Glenna Goulda, dekadę w Nowym Jorku, fascynację fizyką kwantową i dawne życie przy stole do bakarata. Po drodze Salvat wyjaśnia, dlaczego uwaga może być ważniejsza niż działanie i dlaczego obraz powinien przetrwać przypisywane mu objaśnienia.
Bach, baccarat i wolność od nierobienia niczego
Zanim przejdziemy do pytań o pracę w pracowni, zróbmy kilka dygresji o życiu poza nią.
1 - Gdyby twoja sztuka była piosenką lub utworem muzycznym, co rozbrzmiewałoby w tle?
Wybrałbym Wariacje Goldbergowskie Bacha w wykonaniu Glenna Goulda. Rygorystyczna struktura, która nieustannie się przekształca, a powtórzenie nigdy nie jest całkiem powtórzeniem: coś podobnego przewija się również w mojej pracy.
2 - Coś, czym masz obsesję lub czym się mocno interesujesz, a co nie ma nic wspólnego ze sztuką?
Fizyka kwantowa, a zwłaszcza teorie podważające nasze intuicyjne rozumienie czasu i rzeczywistości. Nie jest to tak odległe od mojej praktyki artystycznej: moja najnowsza seria, Time Loops, nawiązuje do teorii strun i do idei, że nasze postrzeganie świata może obejmować jedynie niewielki ułamek tego, co naprawdę istnieje.
3 - Kawa, herbata czy coś mocniejszego podczas pracy? A może po prostu światło i cisza?
Światło i cisza, kiedy tylko to możliwe. Potrzebuję tego szczególnego stanu otwartości, w którym najdrobniejsza zmiana, najmniejsza różnica w postrzeganiu może okazać się decydująca. Malarstwo wymaga czasem mniej działania, a więcej uwagi.
4 - Z kim chciałbyś się spotkać, żyjącym lub nieżyjącym?
Marcel Duchamp. Chciałbym zrozumieć, jak udało mu się przesunąć samo pytanie o sztukę: od tego, co dzieło przedstawia lub jak powstaje, ku warunkom, które sprawiają, że w ogóle uznajemy coś za sztukę.
5 - Czym zajmowałbyś się, gdybyś nie był artystą?
Z łatwością mógłbym wyobrazić sobie siebie pracującego w filozofii. To, co interesuje mnie w malarstwie, wykracza daleko poza tworzenie obrazów: to sposób myślenia, sprawdzania naszych kategorii i kwestionowania naszej relacji z rzeczywistością.
6 - Czy możesz opowiedzieć o krótkiej historii lub chwili z życia poza sztuką, która mocno wpłynęła na ciebie jako artystę?
Życie w Nowym Jorku w latach 1995–2005 znacząco poszerzyło moje spojrzenie na świat. Poruszanie się między językami, środowiskami i odniesieniami kulturowymi zmusza do innego spojrzenia na to, co wcześniej uznawało się za oczywiste. To doświadczenie rozwinęło moją niezależność i ukształtowało moje podejście do malarstwa.
7 - Jak wygląda twój dobry dzień poza pracownią?
Nicnierobienie! A raczej uwolnienie się od obowiązku robienia czegokolwiek. Lubię te chwile, kiedy czas przestaje być podporządkowany jakiemuś celowi, kiedy po prostu można być, nie musząc niczego tworzyć, rozumieć ani nawet o niczym myśleć. Bezczynność może być najbardziej niedocenianą formą wolności.
8 - Czy jest coś, co mogłoby zaskoczyć osoby znające twoją twórczość wyłącznie z twoich dzieł?
Trzydzieści lat temu grywałem w bakarata w renomowanych kasynach, co pozwoliło mi odwiedzić wiele światowych stolic. Ten rozdział mojego życia mam już za sobą.
Po drugiej stronie powierzchni
Salvat opowiada o decyzjach stojących za jego obrazami i pytaniach, na które woli nie odpowiadać.
9 - Jakie tematy lub pytania nieustannie powracają w twojej twórczości?
Nieustannie wracam do powierzchni, widzialności i relacji między obrazem a podłożem. Co właściwie widzimy, patrząc na obraz? I co się dzieje, gdy gest, który go stworzył, znika z pola naszej percepcji? To nie tyle tematy do zilustrowania, ile pytania, które warto pozostawić otwarte.
10 - Czy możesz opisać przełomowy moment w swojej karierze artysty?
Rozwój moich Odwrotnych obrazów oznaczał przełom: malowanie na odwrocie przezroczystego winylu to praca na powierzchni, na której widz nie ma bezpośredniego dostępu do samego gestu. Obraz ukazuje się po drugiej stronie, niczym wizerunek pozbawiony dotykowego śladu swojego powstawania. To odwrócenie pozwoliło mi zupełnie inaczej zakwestionować materialność obrazu i warunki, w jakich staje się widoczny.
11 - Jakie materiały lub procesy są najważniejsze w twojej praktyce i dlaczego?
Przezroczysty winyl ma zasadnicze znaczenie dla moich Odwrotnych obrazów, ponieważ nie jest jedynie neutralnym podłożem: zmienia status obrazu i sposób, w jaki na niego patrzymy. Malując na odwrocie, odwracam konwencjonalną relację między gestem, materiałem i obrazem. Powierzchnia staje się jednocześnie miejscem powstawania dzieła i ekranem oddzielającym nas od tego, co się na nim wydarzyło.
12 - Jak chciałbyś, żeby ludzie się czuli, obcując z twoją twórczością?
Wolę nie narzucać emocji. Chciałbym raczej, by widzowie doświadczali subtelnej zmiany w sposobie patrzenia i wahali się między tym, co wydaje się od razu widoczne, a tym, co pozostaje poza ich zasięgiem. Interesuje mnie dzieło, którego nie da się sprowadzić do tego, co można o nim powiedzieć.
13 - Czy możesz opowiedzieć, jak wygląda typowy dzień pracy w twojej pracowni?
Dzień zaczyna się od obserwacji i podejmowania decyzji: przyglądam się temu, co nabiera kształtu, i rozstrzygam, nad czym warto pracować, a co przerwać. Tworzenie dzieła wymaga gestu, ale także niezbędnego dystansu i oceny. Trzeba zaakceptować, że obraz może oprzeć się początkowemu zamysłowi, a efekt nigdy nie jest całkowicie przewidywalny.
14 - Jakie marzenia lub nadzieje wiążesz ze swoją drogą artystyczną?
Chciałbym, żeby moja twórczość nadal otwierała pytania, zamiast potwierdzać odpowiedzi, które już znamy. Mam nadzieję, że będzie można jej doświadczać z upływem czasu, niezależnie od mód i dyskursów otaczających sztukę współczesną. Ostatecznie może chodzi o tworzenie dzieł, które zachowają zdolność zmieniania naszego postrzegania nawet długo po tym, jak powstały.
W niechęci Salvata do podpowiadania nam, co mamy czuć, kryje się cenna zachęta: możemy wracać do obrazów, nie musząc za każdym razem odczytywać ich w ten sam sposób. Pętle mogą się powtarzać, ale za każdym razem wzrok podąża inną drogą. Po tej rozmowie warto chyba spróbować podejścia, które Salvat preferuje: nieco mniej wysiłku wkładać w wyjaśnianie, a nieco więcej czasu poświęcić na patrzenie.
Francis Berthomier
