Psychologia kolorów - Dlaczego niektóre kolory przyciągają?

Kolor może wpływać na nasze samopoczucie, na to, jak się czujemy i jak czerpiemy przyjemność z życia. Choć docenianie i postrzeganie kolorów może oczywiście w dużej mierze zależeć od osobistych doświadczeń, ogólnie istnieją wyraźne dowody anegdotyczne wskazujące, że określone kolory wywołują silniejsze uczucia i nastroje niż inne, wpływając na zachowanie, emocje i wiele więcej.

Pomimo krytyki teoria koloru od wieków cieszy się uznaniem wielu osób, a nauka ta wreszcie zaczyna być traktowana poważnie. Psychologia koloru działa na poziomie podświadomości — kolor jest pierwszym kryterium, którym wiele osób kieruje się przy wyborze dzieła sztuki, nawet jeśli nie zdają sobie z tego sprawy.

„Kolory, podobnie jak rysy twarzy, podążają za zmianami emocji” - Pablo Picasso

Teoria koloru w historii

Niemiecki poeta, artysta i polityk Johann Wolfgang von Goethe był jednym z pierwszych, którzy formalnie zajęli się psychologią koloru w swojej książce „Teoria kolorów”, opublikowanej w 1810 roku. Choć większość środowiska naukowego odrzuciła jego rozważania, wiele najwybitniejszych umysłów świata sztuki zainteresowało się nimi z pasją.

Choć dziś, wiele lat później, niektóre wnioski Goethego nie są już uznawane za trafne, jego dzieło nadal postrzega się jako zachwycającą i wnikliwą analizę kolorów oraz ich znaczenia dla artysty i jednostki. Jego refleksje na temat emocji wyrażanych przez kolory pozwalają czytelnikowi zacząć myśleć o kolorze bez ograniczeń, odkrywając związki i idee filozoficzne dotyczące tego, dlaczego przyciągają nas określone kolory oraz z jakich powodów artysta może wybrać konkretną paletę. Nawet 200 lat później Goethe potrafi połączyć intuicję z odczuciami cielesnymi, torując drogę wielu współczesnym badaniom nad psychologią koloru.

Psychologia koloru jest szeroko wykorzystywana nie tylko w sztuce i projektowaniu wnętrz, lecz także w biznesie — w reklamie i marketingu marek na całym świecie. Związek między kolorem a emocjami jest przedmiotem gorących sporów wśród różnych naukowców, a mimo to wielu artystów i projektantów traktuje go bardzo poważnie. Trzeba jednak przyznać, że zakres badań naukowych nad psychologią koloru stale się poszerza, a wiele z nich wskazuje na jeden wniosek — postrzeganie koloru rzeczywiście wpływa na nasz umysł i ciało.

Percepcja — kolor tkwi w oku patrzącego

Ponieważ kolor nie jest namacalny, każdy z nas może postrzegać go inaczej — zależnie od tego, jak nasze oczy interpretują promienie światła. Ludzkie oczy mają trzy różne receptory barwne w kształcie czopków — każdy z nich jest przystosowany do wychwytywania innych długości fal światła: czerwonej, zielonej i niebieskiej. Dzięki temu sztuka pozostaje niezwykle osobista, ponieważ objawia się każdemu z nas w wyjątkowy sposób.

Ponadto znaczenie może mieć także percepcja oparta na wcześniejszych doświadczeniach. Jedna osoba może negatywnie reagować na określony odcień zieleni, ponieważ przypomina jej coś smutnego z przeszłości. Różnice kulturowe również mogą prowadzić do odmiennych reakcji.

Ogólnie jednak uważa się, że niektóre kolory wywołują określone uczucia lub znaczenia w sposób uniwersalny. Może to być tak szerokie skojarzenie jak wiązanie różu z romantyzmem czy postrzeganie bieli jako symbolu czystości.

Ciepłe kolory

Cieplejsze barwy, takie jak czerwień, pomarańczowy i żółty, zwykle opisuje się właśnie jako ciepłe — wywołują poczucie komfortu, ale równie ogniste kolory mogą podnosić ciśnienie krwi oraz wywoływać złość i wrogość.

Czerwień, znana z tego, że w kulturach Wschodu przynosi szczęście, jest uznawana za niezwykle dochodowy kolor w sztuce; dzieła wykorzystujące ją w obrazach osiągają znacznie wyższe ceny niż te pozbawione tego konkretnego odcienia. Znaczenie tego koloru jest widoczne w twórczości Pieta Mondriana; jego obrazy z czerwonymi blokami kolorów są powszechnie uznawane za bardziej pożądane.

Uważany za potężny kolor, czerwony — jak zauważył Goethe — wywołuje „wrażenie powagi i godności, a jednocześnie wdzięku i atrakcyjności”.

W centrum uwagi — czerwień

Bez tytułu, czerwień, 2009 — Ulla Pedersen

Czerwień Pedersena wymyka się nazwaniu; surowa i bezpośrednia, niesie zmysłowy ładunek, który Goethe przypisywał temu kolorowi: powagę i wdzięk zamknięte na jednym polu.

Czerwony zamach pędzla — Anne Russinof

Pojedynczy gestowy łuk czerwieni, który potwierdza podwójną naturę tego koloru: jednocześnie uwodzicielskiego i destabilizującego, niemożliwego do zignorowania.

Mówiąc o żółci, wydaje się, że ilość zieleni lub innych „zanieczyszczeń” może znacząco wpływać na sposób postrzegania żółtego. Goethe zauważa, że powierzchnia, na której pojawia się żółty, również może wpływać na jego odbiór, zmieniając coś słonecznego i radosnego w bardziej negatywny i „nieczysty” efekt.

Prace w centrum uwagi — Żółty

Milbrook w żółci - Robert Baribeau

Baribeau skąpał znajomy krajobraz w żółtym świetle, uchwytując najbardziej podstawową jakość tego koloru: jego zdolność do przekształcania zwyczajności w coś świetlistego i pełnego energii.

Kinestezja koloru 5B39 - Żółty - Anne Katrine Senstad

Seria „kinæsthesia” Senstad bada, jak kolor fizycznie przemieszcza się przez ciało; żółty staje się tu wydarzeniem sensorycznym, a nie tylko barwą.

Pomarańcz kojarzy się z energią, być może ze względu na skojarzenie z owocem o tej samej nazwie; ten pełen wigoru kolor przyciąga uwagę i przywodzi na myśl witalność. Często jest również synonimem ruchu; pomarańczowe jesienne liście oznaczają zmianę pory roku.

Prace w centrum uwagi — Pomarańczowy

Szczególny kwiat pomarańczy - Matthew Langley

Pomarańcz Langley emanuje sezonową witalnością, którą ten kolor zawsze obiecywał: wybuchem przyciągającego uwagę ciepła, które nie pozwala na bezruch.

Chłodne kolory

Chłodne kolory po niebieskiej stronie widma są na ogół postrzegane jako uspokajające. Jednak, podobnie jak kolory z cieplejszej części widma, mogą również przywoływać przeciwne emocje, takie jak smutek i obojętność. Z pewnością jest to delikatna równowaga, po której artysta musi stąpać.

Uważa się, że zieleń często oznacza nowe początki i rozwój; jest związana z naturą jako kolor chlorofilu liści i trawy. To powiązanie ze światem przyrody przywołuje uczucia równowagi i harmonii. Podobnie błękit może działać równie uspokajająco; jego powinowactwo z niebem i wodą może przywodzić na myśl unoszenie się i nieważkość. Należy zauważyć, że odcień i intensywność błękitu mogą silnie wpływać na jego przesłanie; podczas gdy jasny błękit może być odświeżający i przyjazny, ciemny błękit może kojarzyć się z siłą i niezawodnością.

Prace w centrum uwagi — Niebieski

Niebieskie gniazdowanie - Louise Blyton

Warstwowe błękitne pola Blyton ucieleśniają najbardziej intymną jakość tego koloru: schronienie, głębię i cichy ciężar spokoju.

Niebieska zmiana - Marcy Rosenblat

Zmiana rejestru błękitu — Rosenblat ukazuje napięcie między kojącą powierzchnią tego koloru a jego zdolnością do wywoływania melancholii i skłaniania do introspekcji.

Wybrane dzieła — zieleń

Green Velvet - Nikolaos Schizas

Dotykowa jakość zieleni Schizasa — gęsta, organiczna, niemal fizyczna — bezpośrednio nawiązuje do głębokiego związku tego koloru ze wzrostem i naturalną harmonią.

Equinox Green 03 - Emma Godebska

Nazwana na cześć sezonowego punktu zwrotnego zieleń Godebska niesie obietnicę odnowy: równowagę między światłem a ciemnością, wzrostem a odpoczynkiem.

Psychologia koloru działa ponad granicami, niezależnie od stylu tworzonego dzieła sztuki. Grahame Ménage jest muralistą specjalizującym się w technice trompe l’œil i uważa, że nie można ignorować siły teorii koloru: „Starannie projektuję murale, wykorzystując skuteczne zasady psychologii koloru, aby wywołać poczucie dobrostanu. W tym celu właśnie ukończyłem w Nowym Orleanie serię murali utrzymanych w tonacji ton w ton, z wykorzystaniem palety przydymionych szarości, zieleni i szarości”.

„Kolor jest potężnym narzędziem komunikacji: zły wybór sprawia, że obraz nie spełnia swojej roli, ponieważ przekaz jest błędny lub niezrozumiały”.

Znaczenie oświetlenia

Oświetlenie może odgrywać ważną rolę w tym, jak postrzegamy kolor. Zastosowanie oświetlenia elektrycznego może subtelnie — a w niektórych przypadkach dramatycznie — zmienić kolor w porównaniu z naturalnym światłem dziennym. To z kolei może wpływać na odczucia odbiorcy obcującego z kolorami obecnymi w dziele sztuki.

Na kolory może wpływać także pora dnia, ponieważ naturalne światło zmienia się w ciągu dnia, podobnie jak kierunek padania światła wpływa na widmo. Oczywiście światło słoneczne, jako najczystsze źródło światła, zapewnia najczystszy kolor z punktu widzenia widma, ale odcienie, które nadaje, zmieniają się w ciągu dnia.

Badanie przyczyn

Mimo postępów w naukowych badaniach nad kolorem wciąż wiele pozostaje do odkrycia, aby dokładnie wyjaśnić, dlaczego określony kolor podoba się każdemu z nas i dlaczego niektóre kolory mogą wywoływać tak silne reakcje w porównaniu z innymi odcieniami. Jasne jest jednak, że sztuka nadal pozostaje w dużej mierze subiektywna i osobista, a kolory przemawiają do każdego odbiorcy nie tylko za sprawą nauki i naturalnych skojarzeń, lecz także indywidualnej perspektywy.

Francis Berthomier
Wyróżniona grafika: koło barw Goethego (Creative Commons)