Psychologia kolorów - Dlaczego niektóre kolory przyciągają?

Kolor może wpływać na nasze samopoczucie, to, jak się czujemy, oraz na to, jak czerpiemy radość z życia. Choć znaczna część doceniania i postrzegania kolorów może oczywiście zależeć od osobistych doświadczeń, ogólnie istnieją liczne dowody anegdotyczne wskazujące, że określone kolory wywołują silniejsze uczucia i nastroje niż inne, wpływając na zachowanie, emocje i wiele więcej.

Pomimo krytyki teoria koloru od stuleci cieszy się uznaniem wielu osób, a nauka ta wreszcie zaczyna być traktowana poważnie. Psychologia koloru działa na poziomie podświadomości; kolor jest pierwszym kryterium, którym wiele osób kieruje się przy zakupie dzieł sztuki, nawet jeśli nie zdaje sobie z tego sprawy.

„Kolory, podobnie jak rysy twarzy, podążają za zmianami emocji” - Pablo Picasso

Teoria koloru w historii

Niemiecki poeta, artysta i polityk Johann Wolfgang von Goethe był jednym z pierwszych, którzy formalnie zajęli się psychologią koloru w swojej książce „Teoria kolorów”, opublikowanej w 1810 roku. Choć większość środowiska naukowego odrzuciła jego rozważania, wiele najwybitniejszych umysłów świata sztuki zainteresowało się nimi z pasją.

Choć dziś, wiele lat później, niektóre z wniosków Goethego nie są już uznawane za trafne, jego dzieło wciąż postrzega się jako pełną uroku i wnikliwą analizę kolorów oraz ich znaczenia dla artysty i jednostki. Jego przemyślenia na temat emocji wyrażanych przez kolory pozwalają czytelnikowi zacząć myśleć o kolorze bez ograniczeń, odkrywając związki i idee filozoficzne związane z tym, dlaczego pociągają nas określone kolory oraz z jakich powodów artysta może wybrać konkretną paletę. Nawet 200 lat później Goethe potrafi połączyć intuicję z tym, co zmysłowe, torując drogę wielu współczesnym badaniom nad psychologią koloru.

Psychologia koloru jest szeroko wykorzystywana nie tylko w sztuce i projektowaniu wnętrz, lecz także w biznesie — w reklamie i marketingu marek na całym świecie. Związek między kolorem a emocjami jest przedmiotem gorących sporów wśród naukowców, jednak wielu artystów i projektantów traktuje go bardzo poważnie. Mimo to zasób badań naukowych nad psychologią koloru stale się powiększa, a wiele z nich wskazuje na jeden wniosek — postrzeganie koloru rzeczywiście wpływa na nasz umysł i ciało.

Percepcja – kolor tkwi w oku patrzącego

Ponieważ kolor nie jest czymś namacalnym, każdy z nas może realistycznie postrzegać go inaczej, zależnie od tego, jak nasze oczy interpretują promienie światła. Ludzkie oczy mają trzy różne receptory barwne w kształcie czopków — każdy z nich jest przystosowany do wychwytywania innych długości fal światła: czerwonej, zielonej i niebieskiej. Dzięki temu sztuka pozostaje niezwykle osobista, ponieważ ujawnia się każdemu z nas w wyjątkowy sposób.

Ponadto na percepcję mogą wpływać także wcześniejsze doświadczenia. Jedna osoba może negatywnie reagować na określony odcień zieleni, ponieważ przypomina jej coś smutnego z przeszłości. Różnice kulturowe również mogą prowadzić do odmiennych reakcji.

Ogólnie jednak uważa się, że określone kolory wywołują konkretne uczucia lub znaczenia na poziomie uniwersalnym. Może to być tak szerokie skojarzenie jak łączenie różu z romansem albo uznawanie bieli za symbol czystości.

Ciepłe kolory

Cieplejsze tony, takie jak czerwień, pomarańcz i żółć, zwykle opisuje się właśnie jako ciepłe — wywołują poczucie komfortu, ale jednocześnie ogniste kolory, takie jak te, mogą podnosić ciśnienie krwi oraz wywoływać złość i wrogość.

Czerwień, uznawana za szczęśliwy kolor w kulturach Wschodu, jest postrzegana jako szczególnie dochodowa barwa w sztuce; dzieła, w których wykorzystano ją w malarstwie, osiągają znacznie wyższe ceny niż te pozbawione tego konkretnego odcienia. Znaczenie tej barwy jest widoczne w twórczości Pieta Mondriana; jego obrazy z czerwonymi blokami koloru są powszechnie uznawane za bardziej pożądane.

Uważana za potężny kolor, czerwień była zdaniem Goethego nośnikiem „wrażenia powagi i godności, a zarazem wdzięku i atrakcyjności”.

Wybrane dzieła — czerwień

Bez tytułu, czerwień, 2009 — Ulla Pedersen
Czerwień Pedersena wymyka się nazwaniu; surowa i pozbawiona pośredników, przekazuje trzewny ładunek, który Goethe przypisywał temu kolorowi: powagę i wdzięk zamknięte w jednym polu.

Czerwony zawijas — Anne Russinof
Pojedynczy gestyczny łuk czerwieni, który potwierdza dwoistą naturę tego koloru: jednocześnie uwodzicielskiego i destabilizującego, niemożliwego do zignorowania.

Mówiąc o żółci, wydaje się, że ilość zieleni lub innych „zanieczyszczeń” może znacząco wpływać na sposób postrzegania tej barwy. Goethe zauważa, że powierzchnia, na której pojawia się żółć, również może wpływać na jej odbiór, zmieniając coś słonecznego i radosnego w bardziej negatywny i „plugawy” efekt.

Prezentowane dzieła — żółty

Milbrook in Yellow - Robert Baribeau
Baribeau skąpał znajomy krajobraz w żółtym świetle, uchwytując najbardziej istotną cechę tego koloru: jego zdolność do przekształcania zwyczajności w coś świetlistego i pełnego energii.

Color Kinesthesia 5B39 - Yellow - Anne Katrine Senstad
Seria „kinaestezja” Senstada bada, jak kolor fizycznie porusza się w ciele; żółty staje się tu doświadczeniem sensorycznym, a nie jedynie barwą.

Pomarańcz kojarzy się z energią, być może ze względu na skojarzenie z owocem o tej samej nazwie; ten pełen wigoru kolor przyciąga uwagę i przywodzi na myśl witalność. Często jest również synonimem ruchu; pomarańczowe jesienne liście oznaczają zmianę pory roku.

Prezentowane dzieła — pomarańczowy

Orange Blossom Special - Matthew Langley
Pomarańcz Langley emanuje sezonową witalnością, którą ten kolor od zawsze obiecywał: wybuchem przyciągającego uwagę ciepła, które nie pozwala na bezruch.

Chłodne kolory

Chłodne kolory po niebieskiej stronie spektrum są na ogół uznawane za uspokajające. Jednak, podobnie jak kolory z cieplejszej części spektrum, mogą również przywoływać przeciwne emocje, takie jak smutek i obojętność. Z pewnością jest to delikatna równowaga, po której artysta musi stąpać.

Zieleń często symbolizuje nowe początki i rozwój; łączy się z naturą jako kolor chlorofilu w liściach i trawie. Ta więź ze światem przyrody przywołuje poczucie równowagi i harmonii. Podobnie błękit może działać równie uspokajająco; jego powinowactwo z niebem i wodą może przywodzić na myśl unoszenie się i nieważkość. Warto zauważyć, że odcień i intensywność błękitu mogą silnie wpływać na jego przesłanie; podczas gdy jasny błękit może być odświeżający i przyjazny, ciemny błękit może kojarzyć się z siłą i niezawodnością.

Prezentowane dzieła — niebieski

Blue Nesting - Louise Blyton
Warstwowe błękitne pola Blytona ucieleśniają najbardziej intymną cechę tego koloru: schronienie, głębię i cichy ciężar spokoju.

Blue Shift - Marcy Rosenblat
Zmiana rejestru błękitu — Rosenblat ukazuje napięcie między kojącą powierzchnią tego koloru a jego zdolnością do wywoływania melancholii i introspekcji.

W centrum uwagi — zieleń

Zielony aksamit - Nikolaos Schizas
Dotykowa jakość zieleni Schizas — gęstej, organicznej, niemal fizycznej — bezpośrednio odwołuje się do głębokiego związku tego koloru ze wzrostem i naturalną harmonią.

Zieleń równonocy 03 - Emma Godebska
Nazwana na cześć sezonowego punktu zwrotnego zieleń Godebska niesie obietnicę odnowy: równowagę między światłem a ciemnością, wzrostem a odpoczynkiem.

Psychologia koloru działa ponad granicami, niezależnie od stylu tworzonego dzieła. Grahame Ménage jest muralistą specjalizującym się w technice trompe l’oeil i uważa, że nie można ignorować siły teorii koloru: „Starannie projektuję murale, wykorzystując skuteczne zasady psychologii koloru, aby tworzyć poczucie dobrostanu. W tym celu właśnie ukończyłem w Nowym Orleanie serię murali ton w ton, wykorzystując paletę przydymionych szarości, zieleni i szarości.

„Kolor to potężne narzędzie komunikacji: zły wybór sprawia, że obraz nie spełnia swojej funkcji, ponieważ przekaz jest niewłaściwy lub niezrozumiały”.

Znaczenie oświetlenia

Oświetlenie może odgrywać ważną rolę w tym, jak postrzegamy kolor. Sztuczne oświetlenie może subtelnie — a w niektórych przypadkach dramatycznie — zmienić kolor w porównaniu z naturalnym światłem dziennym. To z kolei może wpływać na odczucia widza obcującego z kolorami obecnymi w dziele sztuki.

Na kolory może wpływać także pora dnia — naturalne światło zmienia się w ciągu dnia, podobnie jak kierunek padania światła, który oddziałuje na widmo. Oczywiście światło słoneczne, jako najczystsze źródło światła, zapewnia najczystszy kolor z punktu widzenia widma, jednak nadawane przez nie tony zmieniają się w ciągu dnia.

Badanie przyczyn

Mimo postępów w naukowych badaniach koloru wciąż wiele pozostaje do odkrycia, aby dokładnie wyjaśnić, dlaczego określony kolor podoba się każdemu z nas i dlaczego niektóre kolory mogą wywoływać tak silne reakcje w porównaniu z innymi odcieniami. Jasne jest jednak, że sztuka wciąż pozostaje w dużej mierze subiektywna i osobista, a kolory przemawiają do każdego człowieka nie tylko za sprawą nauki i naturalnych skojarzeń, lecz także indywidualnej perspektywy.

Francis Berthomier
Obraz wyróżniony: koło barw Goethego (Creative Commons)