Czy "At Five in the Afternoon" Roberta Motherwella może ustanowić nowe rekordy sprzedaży?

Robert Motherwell – O piątej po południu może być najważniejszym obrazem, jaki stworzył artysta. W rzeczywistości można by argumentować, że jest to najistotniejsze dzieło abstrakcyjnego ekspresjonizmu, jakie kiedykolwiek powstało. Jego znaczenie nie wynika z cech formalnych, choć zachwyca swoją autorytatywną obecnością wizualną. Powodem, dla którego ten obraz jest tak ważny, jest opowieść, jaką snuje o historii amerykańskiej sztuki abstrakcyjnej. Rozwikłanie jego pochodzenia i śledzenie szczegółów jego genezy to klucz do odkrycia tajemnic powstania abstrakcyjnego ekspresjonizmu oraz ewolucji Motherwella w jego najważniejszą postać. Obraz ma zostać wystawiony na aukcję po raz pierwszy w domu aukcyjnym Phillips w Nowym Jorku, podczas sprzedaży dzieł sztuki XX i XXI wieku 17 maja. Historia tego dzieła jest tak głęboka, że Phillips oszacował jego wartość na od 13 do 16 milionów dolarów — około czterokrotnie więcej niż obecny rekord aukcyjny za dzieło Motherwella.

Elegie dla Republiki Hiszpańskiej

Jednak prawdziwa tajemnica kryje się w historii stojącej za tą serią. Motherwell stworzył pierwszą pracę z serii Elegia w 1947 roku, nie jako obraz, lecz ilustrację mającą towarzyszyć wierszowi Harolda Rosenberga, planowanemu do magazynu Possibilities, który ukazał się tylko raz. Wiersz Rosenberga był mroczny i surrealistyczny. Wspominając rysunek, który wykonał do tego wiersza, Motherwell powiedział: „Uzgodniliśmy, że przepiszę wiersz moim kaligraficznym pismem i zrobię rysunek lub rysunki do niego, wszystko w czerni i bieli. Zacząłem więc myśleć, jak oddać brutalność i agresję jego wiersza w abstrakcyjnych formach.” Rysunek, który stworzył, zatytułował O piątej po południu, nawiązując do brutalności hiszpańskiej wojny domowej.

Robert Motherwell – O piątej po południu, 1971, © Dedalus Foundation, Inc./VAGA. Licencja Viscopy

Fabuła się zagęszcza

Sześć lat przed wykonaniem tego rysunku Motherwell podróżował do Meksyku z chilijskim malarzem surrealistycznym Roberto Mattą. Podczas tej podróży poznał swoją pierwszą żonę. To także wtedy Matta wprowadził Motherwella w surrealistyczną koncepcję automatycznego rysunku, czyli rysowania bezpośrednio z podświadomości. Malarze, z którymi Motherwell współpracował w Stanach Zjednoczonych, szukali zasady przewodniej, która pomogłaby im odnaleźć poczucie twórczej wolności. Uważali, że europejscy malarze mają intuicyjne połączenie z wyobraźnią w malarstwie, podczas gdy amerykańscy zbyt mocno skupiają się na kopiowaniu swoich europejskich odpowiedników. Motherwell widział wielką obietnicę w automatycznym rysunku.

Jego wiara w potencjał tej metody rozwinęła się, gdy Matta przedstawił mu Wolfganga Roberta Paalena, niemiecko-austriackiego malarza i filozofa, który przeniósł się do Meksyku. Motherwell miał dyplom z filozofii Harvardu i od razu nawiązał kontakt z Paalenem. Studiował u niego w pracowni przez kilka miesięcy. To wtedy zaczął tworzyć rysunki z opuchniętymi, biomorficznymi kształtami i plamami rozchlapanego tuszu, które później pomogły zdefiniować estetykę serii Elegia. Po powrocie do Nowego Jorku wyjaśnił automatizm kluczowym malarzom, którzy wkrótce mieli związać się z abstrakcyjnym ekspresjonizmem. Wspominał: „To wtedy Baziotes i ja poszliśmy zobaczyć Pollocka, de Kooninga, Hofmanna, Kamrowskiego i Busę... wyjaśniając wszystkim teorię automatizmu, bo jedynym sposobem na powstanie ruchu było posiadanie wspólnej zasady. Wszystko mniej więcej zaczęło się w ten sposób.”

Robert Motherwell – Elegia czarna czarna, 1983, © Dedalus Foundation, Inc./VAGA. Licencja Viscopy

Sprawy życia i śmierci

W 1948 roku, po odejściu pierwszej żony, Motherwell zaczął dużo pić i rzucił się w wir malowania. Odkrył na nowo O piątej po południu, rysunek, który wykonał rok wcześniej do wiersza Harolda Rosenberga, i postanowił rozpocząć nową serię obrazów opartą na jego czarno-białej palecie i charakterystycznym układzie owalów i linii. Tak powstała seria Elegia. Motherwell nigdy nie sprzedał oryginalnego rysunku o wymiarach 15 na 20 cali. W 1958 roku poślubił malarkę abstrakcyjnego ekspresjonizmu Helen Frankenthaler, wynalazczynię metody „namaczania i barwienia”. Po 13 latach małżeństwo zakończyło się w 1971 roku. W rozliczeniu rozwodowym Frankenthaler otrzymała rysunek.

W tym samym roku, w emocjonalnym napadzie zemsty, Motherwell wykonał monumentalną kopię małego rysunku dla siebie. To właśnie to dzieło zostanie wystawione na aukcji w Phillips 17 maja. Jest ucieleśnieniem jednej z najbardziej ikonicznych serii obrazów abstrakcyjnych w historii, a w jego historii tkwią korzenie abstrakcyjnego ekspresjonizmu. Ironią losu jest, że ten monumentalny obraz jest także symbolem końca tego ruchu, ponieważ jego powstanie nie wynikało z automatizmu, lecz jest figuratywną kopią dzieła abstrakcyjnego. Niemniej jednak jest to obraz, który wyłonił się z głębokiego źródła pierwotnych ludzkich emocji — można go nazwać pierwszym dziełem ekspresjonizmu konkretnego.

Zdjęcie główne: Robert Motherwell – O piątej po południu, 1971, © Dedalus Foundation, Inc./VAGA. Licencja Viscopy

Wszystkie obrazy użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych

Autor: Phillip Barcio