Louise Bourgeois Sztuka i redukcja formy

Dla tych, którzy postrzegają sztukę abstrakcyjną jako drogę ku bardziej refleksyjnemu i spełnionemu życiu, Louise Bourgeois była uosobieniem ideału. Nie ze względu na odznaczenia, nagrody czy zdobytą sławę - wręcz przeciwnie. Dlatego, że sztuka Louise Bourgeois przemawia o tym, co istotne w naszym codziennym życiu. Parafrazując Gichina Funakoshiego, ojca współczesnego karate, kiedy uświadamiamy sobie, w jaki sposób coś odnosi się do naszego codziennego życia, wtedy odkrywamy jego istotę. Świat sztuki zbyt często definiują manifesty, a jego podział wyznaczają nurty, epoki i style. Artystów zbyt często kategoryzuje się według płci, rasy, narodowości i wykształcenia. Łatwo zapominamy, że prawdziwa wartość sztuki wykracza poza takie błahe względy. Dzieło Louise Bourgeois z pewnością wznosi się ponad klasyfikacje. Jej wkład estetyczny szczerze zajmuje przestrzeń jednocześnie figuratywną i symboliczną. Jest groteskowy, a zarazem wzniosły. Eksplorowała każdą wyobrażalną dziedzinę, nigdy nie przypisując się do żadnego konkretnego nurtu, a mimo to po drodze stworzyła kilka nowych kierunków. W ciągu siedmiu dekad kariery osiągnęła to, co udało się nielicznym innym artystom abstrakcyjnym: tworzyła osobistą sztukę o uniwersalnym wymiarze.

Sprzeczne siły

Louise Bourgeois urodziła się w rodzinie pełnej sprzeczności. Jej ojciec był skutecznym żywicielem rodziny, ale był też największym zagrożeniem dla bezpieczeństwa Louise. Jej rodzice byli partnerami w biznesie i w życiu, jednak jej ojciec bez skrępowania wdawał się w romanse, które zagrażały stabilności ich obojga. Mieszkająca z rodziną niania i nauczycielka Louise, rzekomo opiekunka i przewodniczka, była w rzeczywistości kochanką jej ojca. Matka Louise, tkaczka pracująca w rodzinnej firmie tekstylnej, była kochającą, opiekuńczą osobą i jej największą obrończynią, ale była też fizycznie słaba i ostatecznie zmarła młodo.

Przez całe dzieciństwo i młodość Louise była świadkiem codziennego okrucieństwa domu, który jednocześnie opierał się na uczuciu i był przez nie zagrożony. Doświadczyła surowej prawdy o kruchości ludzkiego charakteru. Czuła zazdrość, wściekłość, strach, samotność i zagubienie. Nie brakowało jej jednak dachu nad głową, jedzenia, ubrań ani nauki. Była kochana i otaczana troską, przynajmniej przez jednego z rodziców. Kiedy zmarła jej matka, Louise miała 21 lat i studiowała matematykę na uniwersytecie. Zamiast kontynuować tę drogę, czego pragnął dla niej ojciec, Louise pod wpływem śmierci matki postanowiła radykalnie zmienić swoje życie. Wytyczyła ścieżkę, która pozwoliła jej konfrontować się z własnymi uczuciami i je wyrażać. Porzuciła matematykę i zamiast tego poświęciła się życiu artystki.

Louise Bourgeois - FEMME, 2005. Brąz, patyna z azotanu srebra. 13 × 16 1/2 × 7 3/4 in; 33 × 41.9 × 19.7 cm. © 2018 The Easton Foundation

Symbolika i psychoterapia

Przez sześć lat po śmierci matki Louise studiowała sztukę i zdobywała praktyczną edukację, odwiedzając pracownie uznanych artystów i pomagając przy ich wystawach. W wieku 27 lat na krótko otworzyła sklepik w rogu sklepu tekstylnego ojca, sprzedając reprodukcje dzieł sztuki. Pozwolił jej korzystać z tej przestrzeni, ponieważ traktował to jako przedsięwzięcie biznesowe. Pewnego dnia w sklepie nawiązała rozmowę z kolekcjonerem. Następnie, jak sama to ujęła, „między rozmowami o surrealizmie i najnowszych trendach” pobrali się.

Tym kolekcjonerem okazał się Robert Goldwater, szanowany amerykański historyk sztuki. Robert i Louise przeprowadzili się do Nowego Jorku, gdzie Louise kontynuowała naukę sztuki i poszerzała zakres swojej twórczości estetycznej. Pod wpływem surrealizmu i koncepcji psychoterapii Louise zwróciła się ku traumatycznemu dzieciństwu jako tematowi swojej sztuki. Rozwinęła symboliczny język form oparty na połączeniu wspomnień i snów.

Louise Bourgeois - Give or Take (How Do You Feel This Morning), 1990. Odlew z brązu, polerowana rzeźba z brązu. 4 1/2 × 9 × 6 in; 11.4 × 22.9 × 15.2 cm. Edycja 5/20. Caviar20, Toronto. © 2018 The Easton Foundation

Symbolika Louise Bourgeois

Symboliczny język wizualny Louise składał się z osobistych obrazów, które dla niej miały oczywiste znaczenie. Dla odbiorców jej sztuka wydawała się jednak brutalna, śmiała, abstrakcyjna, a nawet szokująca. Jedną z najczęściej wykorzystywanych przez Louise form symbolicznych był pająk. Już w latach 40. Louise włączała pająki i pajęczyny do rysunków i grafik, a nawet stworzyła serię abstrakcyjnych prac szydełkowych inspirowanych pajęczynami. Wyjaśniała, że pająki były symbolicznym nawiązaniem do jej matki. Jej matka była tkaczką, a pająki, podobnie jak ona, są opiekunami, ponieważ zjadają komary roznoszące choroby. 

Z czasem formy pająków przybrały monumentalną skalę, osiągając apogeum w postaci rzeźby o wysokości 9 metrów zatytułowanej Maman. Oprócz pająków symboliczny język wizualny Bourgeois obejmował klatki, domy, męskie i żeńskie genitalia, przedmioty domowe, takie jak krzesła i ubrania, a także formy biomorficzne przypominające części ciała. Jedno z jej najsłynniejszych dzieł nosi tytuł The Destruction of the Father i przedstawia wybór przedmiotów przypominających organy i tkanki, rozłożonych na stole i otoczonych kulami przywodzącymi na myśl wielkie otwarte usta pełne zębów.

Louise Bourgeois - Spider, 1997. Stal, gobelin, drewno, szkło, tkanina, guma, srebro, złoto i kość. 177 × 262 × 204 in; 449.6 × 665.5 × 518.2 cm. © 2018 The Easton Foundation

Razem, a jednak osobno

Wspólnym motywem całej twórczości Bourgeois jest to, że wszystkie jej obrazy odnoszą się do prywatnych, osobistych doświadczeń. Jednym z najsilniejszych uczuć, którymi chciała podzielić się z odbiorcami, było napięcie między bliskością a izolacją. W latach 40. stworzyła serię form rzeźbiarskich nawiązujących do różnych znanych jej osób. Eksponowała te formy w sposób pozornie przypadkowy. Stopniowo jednak, gdy przyglądamy się układom, poszczególne formy zaczynają wyrażać swoje cechy i każda z nich nabiera indywidualnej osobowości, aż między nimi wyłania się poczucie wzajemnego oddziaływania.

Poczucie bliskości i izolacji jest również integralną częścią serii obiektów rzeźbiarskich, które Bourgeois stworzyła w latach 50., gdy skupiała się na łagodniejszej stronie życia, inspirowanej mężem i dziećmi. Obiekty takie jak Night Garden, Cumul I i Clamart Other przedstawiają skupisko form. Zgromadzenia te wydają się organiczne, a jednocześnie sprawiają wrażenie istot, które skupiły się razem w poszukiwaniu ochrony lub pocieszenia.

Louise Bourgeois - Knife Couple, 1949 (odlew 1991). Brąz i stal nierdzewna. 67 1/2 × 12 × 12 in; 171.5 × 30.5 × 30.5 cm. Hauser & Wirth. © 2018 The Easton Foundation

Poza etykietami

Choć wiele dzieł Bourgeois wydaje się figuratywnych, istotą jej twórczości jest jej symboliczny i osobisty charakter. Często przedstawiała nagość i skupiała się na kobiecej formie, ale stanowczo zaprzeczała, jakoby jej prace zawierały przesłanie społeczne lub polityczne. Była kobietą, a seksualność była potężną siłą w jej dorastaniu; takie obrazy nie miały jednak żadnego lub niemal żadnego zamierzonego programu społecznego czy politycznego. Mimo to, ze względu na siłę obrazów obecnych w tak wielu jej dziełach, często utożsamiano ją ze sztuką feministyczną i LGBTQ. Choć gdyby żyła dzisiaj, być może nie sprzeciwiałaby się takiej interpretacji, jasno stwierdzała również, że jej celem nie było poruszanie żadnej z tych kwestii w swojej twórczości. Powiedziała kiedyś: „Moja praca dotyczy problemów sprzed podziału na płcie. Na przykład zazdrość nie jest ani męska, ani żeńska.”

Rozpatrywanie twórczości Bourgeois na poziomie osobistym ma sens. W końcu cała jej symbolika odnosi się do własnych doświadczeń. Mimo to każdy z nas może znaleźć w niej coś, co przemawia do jego własnego życia. Jeśli pozostajemy otwarci, możemy przyjąć ją z perspektywy szerszej mądrości. Kiedy potrafimy zobaczyć ciało, nie myśląc o nim w kategoriach męskich czy żeńskich, stajemy się mniej wyizolowani i bardziej uniwersalnie ludzcy. Kiedy pozwalamy sobie czerpać zarówno z cierpienia, jak i miłości drugiego człowieka, ostatecznym rezultatem jest wartość dodana zarówno do jego doświadczenia, jak i do naszego.

Zdjęcie główne: Louise Bourgeois - Arch of Hysteria, 1993. Brąz, polerowana patyna. 33 × 40 × 23 in; 83.8 × 101.6 × 58.4 cm. Museum of Modern Art, Nowy Jork. © 2018 The Easton Foundation
Wszystkie obrazy wykorzystano wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio, 2016
Redakcja: IdeelArt (2026)