Zaha Hadid, Artystka Wizualna

Większość osób zna Zahę Hadid jako architektkę. Kiedy zmarła w 2016 roku, w młodym wieku 65 lat, Hadid była jedną z najbardziej rozchwytywanych architektek na świecie. Słynęła zarówno z niezwykłego wyczucia, jak i z przekonania, że architektura jest aktywną częścią życia i wyobraźni społeczności, w której funkcjonuje. Jej liczne, światowej sławy budynki - takie jak Broad Art Museum w East Lansing w stanie Michigan; London Aquatics Centre; Museo nazionale delle arti del XXI secolo (MAXXI) w Rzymie oraz Guangzhou Opera House - nie tylko wydają się inspirowane, lecz także inspirują. Nie tylko wyglądają współcześnie, ale służą jako zwierciadła, przez które można wyobrażać sobie możliwe przyszłości. Jednak wiele z jej najbardziej zagorzałych wielbicieli nie wie nawet, że Hadid była również utalentowaną artystką wizualną. Nie uważała swoich projektów architektonicznych za odrębne od relacji ze sztuką wizualną. Przeciwnie, uważała, że wszystkie jej twórcze działania są częścią symbiotycznego dialogu. Być może najjaśniejszym wyjaśnieniem całościowego podejścia Hadid do estetyki, jakie przedstawiła za życia, była wystawa Zaha Hadid and Suprematism, którą zorganizowała w 2010 roku w Galerie Gmurzynska w Zurychu. Ta wyjątkowa wystawa prezentowała oszałamiający wybór prac kilku kluczowych przedstawicieli rosyjskiego suprematyzmu, zestawionych z dziełami i projektami Hadid, w tym dynamiczną instalację site-specific na dużą skalę, przedstawiającą eksplodujące czarne promienie. Oglądanie jej prac w tym kontekście natychmiast wyjaśniało pokrewieństwo Hadid z suprematystycznym przekonaniem, że struktury wizualne i geometryczne są powiązane ze strukturami społecznymi, które pomagają kierować ewolucją ludzkiej kultury. Tego lata, z okazji piątej rocznicy jej śmierci, Galerie Gmurzynska zaprezentuje pośmiertną wystawę Hadid zatytułowaną Zaha Hadid—Abstracting the Landscape. Wystawa, na której znajdzie się wiele nigdy wcześniej nieprezentowanych dzieł, modeli i projektów, nie tylko obiecuje umocnić jej dziedzictwo jako wizjonerskiej twórczyni multidyscyplinarnej, lecz może również ugruntować pozycję Hadid jako jednej z najważniejszych globalnych postaci abstrakcji XXI wieku.

Znaleziony na nowo modernizm

Hadid urodziła się w 1950 roku w Bagdadzie w Iraku. W wieku 22 lat rozpoczęła studia architektoniczne, ale pod jednym istotnym względem różniła się od wielu swoich kolegów i koleżanek: nie chciała jedynie projektować budynków, lecz pragnęła odkryć, jak zaprojektowane przez nią obiekty architektoniczne mogą przekształcać miasta, w których się znajdują. W ramach studiów Hadid uczęszczała na zajęcia z rysunku i malarstwa - wszyscy studenci architektury robią to w pewnym momencie; jest to integralna część ich codziennej praktyki. Hadid traktowała jednak malarstwo nie tylko jako praktyczne narzędzie, lecz także jako sposób podważania własnych postrzeżeń i uprzedzeń. Preferowanym przez nią językiem wizualnym była abstrakcja modernistyczna, a jej badanie tego, co nazywała „porzuconymi i niesprawdzonymi eksperymentami modernizmu”, doprowadziło ją do odkrycia suprematyzmu oraz jego założyciela i głównego przedstawiciela, Kazimierza Malewicza.

Zaha Hadid, kwiecień 2021, dzięki uprzejmości Galerie Gmurzynska © Zaha Hadid Design

Dwadzieścia lat później, będąc już na dobrej drodze do ugruntowania swojej światowej reputacji geniuszki, Hadid współtworzyła monumentalną wystawę w Guggenheimie The Great Utopia, która na nowo przybliżała, celebrowała i osadzała teorie suprematyzmu w kontekście nowej epoki. Podczas rozmowy z artystką w Tate w 2014 roku Hadid mówiła o lekcjach wyniesionych z tej wystawy. Opisywała kompozycje suprematystyczne jako wyzwolone spod działania grawitacji: formy poziome mogły być przekształcane w pionowe i odwrotnie. Mówiła również o odwróceniu przestrzeni i skali. Co najważniejsze, podzieliła się ideą „eksplozji”, czyli dekonstrukcji i reorganizacji idei. „Wpływ Malewicza na mnie nie polegał wyłącznie na tym, jak tworzyliśmy trójwymiarowe rysunki, ani na tym, jak myśleliśmy o siłach grawitacyjnych”, powiedziała Hadid, „lecz także na tym, jak wpłynęło to na reorganizację planu”.

Zaha Hadid, kwiecień 2021, dzięki uprzejmości Galerie Gmurzynska © Zaha Hadid Design

Utopia jednej osoby

Reorganizacja wydaje się w jakiś sposób kluczowa dla wszystkich prac stworzonych przez Hadid. Patrząc wstecz na dawne eksperymenty myślowe, łatwo założyć, że każdy ruch kulturowy, który kiedykolwiek stracił popularność, musiał zrobić to z logicznych powodów: być może wyczerpał swój potencjał albo swój udział miały siły rynkowe. Hadid nie ograniczały takie założenia. Eksplodowała i reorganizowała konwencjonalną wiedzę o modernizmie. Przyglądała się myślicielom takim jak Malewicz, Kandinsky, Sophia Delauney, Anni Albers, Piet Mondrian i Le Corbusier, potrafiąc oddzielić ich idealistyczne wizje od polityki i wydarzeń na świecie, które sprawiły, że zostali zapomniani. Oddzieliła suprematyzm od nieudanej utopii, z której wyrósł. Jednocześnie Hadid dostrzegała sztuczność postrzeganych podziałów między dziedzinami architektury i sztuki oraz między tak zwanym realizmem a abstrakcją. Wprowadziła w życie przekonanie, że abstrakcja jest logiczna, logika jest piękna, a wszystko, co piękne, jest rzeczywiste.

Zaha Hadid, kwiecień 2021, dzięki uprzejmości Galerie Gmurzynska © Zaha Hadid Design

Ostatecznie sądzę, że Hadid można nazwać artystką utopijną. Jednak zamiast pokładać wiarę w skazanych na zagładę utopiach społecznych, Hadid pokazała nam poprzez swoją sztukę i architekturę, że wszystkie struktury kulturowe i stanowiska estetyczne najlepiej rozumieć w kontekście utopii jednej osoby. Wybór prac prezentowanych tego lata na wystawie Zaha Hadid—Abstracting the Landscape w Galerie Gmurzynska przybliża widzom niezwykle szeroki zakres obiektów, które Hadid powołała do życia, a jednocześnie pokazuje, co łączy wszystkie te różnorodne dzieła. Wszystkie obiekty na wystawie powstały jako odpowiedzi na pytanie, co obraz, rzeźba, mebel lub środowisko architektoniczne może znaczyć nie dla społeczeństwa, lecz dla jednej osoby - wyjątkowej, logicznej i pięknej istoty ludzkiej. Jeśli kiedykolwiek zadany Hadid plan polegał na zaprojektowaniu czegoś, co służyłoby firmie, instytucji lub określonej działalności, reorganizowała plan i zamiast tego projektowała coś, co służyłoby człowiekowi. Ta zasada wspierania wyjątkowych ludzkich utopii pozwoliła Hadid stworzyć dorobek określony przez zdolność do zaskakiwania i inspirowania. Jej trwałym darem dla współczesnej abstrakcji jest przypomnienie, że możliwości są równie ważne jak praktyczność, więc gdy tylko plan przestaje służyć ludziom, wysadźcie plan w powietrze.

Zdjęcie główne: Zaha Hadid, kwiecień 2021, dzięki uprzejmości Galerie Gmurzynska © Zaha Hadid Design
Wszystkie zdjęcia wykorzystano wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio 2021
Redakcja: IdeelArt (2026)