Abstrakcja świecąca w neonowej sztuce

Zdenek Pesanek był pierwszym, który stworzył sztukę neonową. Pesanek był artystą kinetycznym, znanym wcześniej jako wynalazca Spectrophone, czyli kolorowego pianina. Jego najwcześniejsze prace neonowe to abstrakcyjne rzeźby, złożenia maszyn i odciętych torsów ludzkich, oplecionych i wystających neonowymi rurkami. W chwili, gdy Pesanek zapoczątkował neonowe rurki jako medium artystyczne, istniały one już od dziesięcioleci, brzęcząc, migocząc i przyciągając ludzkie spojrzenia niczym ćmy do światła od 1910 roku. I choć z innego powodu, Pesanek częściowo używał neonu w ten sam sposób: by stworzyć widowisko. Jednak jego neonowe rzeźby miały w sobie coś więcej niż tylko prosty błysk. Pesanek wyczuwał, że światło ma głębszą wartość jako narzędzie estetyczne, a neon jest szczególnie wyjątkową formą światła, unikalną w swojej specyfice medium. Podążając jego śladem, kolejne pokolenia artystów próbowały odkryć, co jeszcze neon może zaoferować sztuce abstrakcyjnej. Dziś, po niemal stuleciu sztuki neonowej, wciąż jesteśmy daleko od pełnego wykorzystania potencjału tego fascynującego medium.

Mistyczne Prawdy

Spacer po niemal każdej międzynarodowej targach sztuki dziś prawdopodobnie ujawni dziesiątki przykładów sztuki neonowej. Jednak z dużym prawdopodobieństwem większość z nich będzie podobna: będą to teksty — słowa i/lub liczby napisane różnymi neonowymi czcionkami, zawieszone na ścianie. To bez wątpienia najczęstszy motyw we współczesnej sztuce neonowej: napisz coś neonem, a potem wyzwij widzów, by spróbowali zrozumieć, czy ma to być czytane dosłownie, satyrycznie, ironicznie, abstrakcyjnie, konceptualnie, poetycko, czy w ogóle ma być czytane.

Artystą, któremu zawdzięczamy pomysł słów w neonie, jest Bruce Nauman. Jego instalacja z 1967 roku The True Artist Helps the World by Revealing Mystic Truths, która prezentowała dokładnie to zdanie w neonowych literach na szyldzie wiszącym w oknie dawnego sklepu w San Francisco, jest uznawana za zapoczątkowanie tego trendu. Nauman chciał, aby widzowie robili coś więcej niż tylko czytali dzieło. Zamierzał, by praca była przeciwieństwem typowych neonowych szyldów wiszących w innych witrynach sklepowych w tamtym czasie. Reklamy są konkretne i bezpośrednie. Sztuka, według Naumana, powinna być niejasna.

Bruce Nauman - The True Artist Helps the World by Revealing Mystic Truths, 1967, neonowy szyld ścienny, © 2018 Philadelphia Museum of Art

Ikoniczne Gesty

Kilka lat przed tym, jak Bruce Nauman użył neonu w sztuce, inny artysta światła, Dan Flavin, stosował to medium w sposób bardziej abstrakcyjny. Flavin był malarzem i rzeźbiarzem, który zaczął dodawać światła do swoich prac na początku lat 60. Jego najwcześniejsze prace świetlne, zwane Ikonami, to malowane obiekty z przymocowanymi na różne sposoby żarówkami żarowymi. W 1963 roku Flavin osiągnął przełom, tworząc The Diagonal of May 25, 1963 (to Constantina Brâncușiego), swoją pierwszą pracę wykorzystującą światło fluorescencyjne.

Niektórzy nie uznaliby światła fluorescencyjnego za tożsame z neonowym, ale w swojej istocie są niemal identyczne. Oba powstają, gdy gaz jest aktywowany prądem elektrycznym. Neonowe światło oczywiście pochodzi z gazu neonowego. Jednak neonowe światło stworzone wyłącznie z neonu zawsze będzie czerwone. Gdy dodaje się inne gazy, takie jak argon, kolor się zmienia. Światła fluorescencyjne zawierają mieszaninę gazów, wśród których neon i argon są dwoma z nich. Kolejną różnicą między neonem a światłami fluorescencyjnymi jest to, że neony są wykonywane z dmuchanego ręcznie szkła, podczas gdy światła fluorescencyjne są produktami przemysłowymi. Flavin zaakceptował przemysłowy charakter świetlówek jako kluczowy dla abstrakcyjnego charakteru swoich prac, co zbliżyło go i Roberta Irwina — innego artysty używającego świetlówek — do minimalistycznych artystów takich jak Donald Judd.

Dan Flavin - The Diagonal of May 25, 1963 (to Constantin Brancusi), 1963, świetlówka, © 2018 Dia Art Foundation

Współczesna Sztuka Neonowa

Wielu artystów pracuje dziś z neonem. Większość, jak już wspomnieliśmy, używa go do tworzenia tekstów. Jednak używają tekstu inaczej niż propozycja Bruce'a Naumana sprzed dekad. Współcześni artyści neonowi piszący teksty, tacy jak Meryl Pataky, Robert Montgomery, Kelly Mark, Soledad Arias, Alexandro Diaz i Yael Bartana, zdają się chcieć, by widzowie dosłownie wchodzili w interakcję z treścią języka. Tworzą rzeczywiste szyldy, reklamując swoje myśli jako towary. Specyfika medium neonu jest drugorzędna, jeśli nie nieistotna. Pojawia się pytanie: po co tworzyć sztukę? Dlaczego nie pisać po prostu?

Wyjątkiem jest Joseph Kosuth (ur. 1945). Kosuth od dziesięcioleci używa słów w swojej sztuce. Neon jest tylko jednym z mediów, których używał. Wiele z jego prac opartych na tekście ma na celu podważenie naszego stosunku do słów jako symboli. Kosuth używa tekstu w sensie konceptualnym, tworząc dzieła, które opierają się znaczącej interpretacji, stając się samoodniesieniowe. Jego neonowe rzeźby wykorzystują istotne cechy medium, używając koloru i światła zarówno jako materiału, jak i treści.

Joseph Kosuth - Pięć słów w zielonym neonie, 1965, neonowe rurki, © 2018 Whitney Museum

Czysta Abstrakcja w Sztuce Neonowej

Niektórzy współcześni artyści neonowi używają medium do tworzenia czysto abstrakcyjnej sztuki. Wśród nich wyróżnia się Leo Villareal, który używa neonu, a także diod LED i tradycyjnych żarówek żarowych w swoich pracach. Villareal jest znany z monumentalnych instalacji publicznych, takich jak Multiverse w Narodowej Galerii Sztuki w Waszyngtonie, DC, Hive na stacji metra w Nowym Jorku oraz The Bay Lights, instalacja świetlna rozciągająca się na długości mostu Bay Bridge łączącego San Francisco z Oakland.

Villareal wymienia Dana Flavina jako jedno ze swoich głównych źródeł inspiracji, ale używa neonu do osiągnięcia zupełnie innego celu niż Flavin. Villareal nazywa swoje dzieła manifestacjami koncepcji Johna Conwaya, brytyjskiego matematyka, który zapoczątkował dziedzinę matematyki rekreacyjnej. Używa światła, koloru i wzorów, by kwestionować ludzką skłonność do poszukiwania racjonalności i przewidywalności w przypadkowości. Neon, świetlówki i diody LED są niezbędne dla jego abstrakcyjnych idei o nowoczesnej technologii i sposobach, w jakie ludzie nadmiernie na niej polegają, by stworzyć świat, który mogą zrozumieć.

Leo Villareal - Hive (Bleecker Street), 2012

Inni Abstrakcyjni Artyści Neonowi

Keith Sonnier, jeden z najbardziej wpływowych artystów neonowych lat 60., wciąż eksperymentuje z medium w interesujący sposób. Sonnier podchodzi do neonu w sposób zasadniczo odmienny niż wielu jego współczesnych. Postrzega go jako siłę, która oddziałuje na przestrzeń wokół siebie, i podziwia jego zdolność do wpływania na otoczenie mimo bycia zamkniętym w szczelnym naczyniu. Jak mówi: „Światło to uwięziony gaz. Gazowe światło ma większe rozciągnięcie i zaczyna sprawiać, że kolor staje się przestrzenny.” Instalacje Sonniera z końca lat 60. dotyczyły objętości poprzez szkieletowe formy neonowe, które używały emitowanego światła do wypełniania wyimaginowanej przestrzeni, nawiązując w sposób niebiologiczny do efemerycznych, biologicznych elementów świata naturalnego.

Keith Sonnier - Neon Wrapping Neon, instalacja w Ace Gallery, Los Angeles, 1968, © 2018 Keith Sonnier

Laddie John Dill to kolejny współczesny artysta neonowy, który używa medium w abstrakcyjny sposób. W swoich instalacjach Sand Light tworzy środowiska z piasku przypominające górskie krajobrazy. Następnie wplata w nie neonowe rurki, tworząc widmowy pejzaż, gdzie szkło i jego główny składnik, piasek, mieszają się z naturalnymi siłami elektryczności i gazu. Efekt estetyczny jest jednocześnie geometryczny i biomorficzny, naukowy i poetycki. Dill używa także neonu do tworzenia tego, co nazywa Zdaniami Świetlnymi. Zamiast tekstu, te zdania tworzą ciągi abstrakcyjnego języka oparte na relacjach między różnymi kolorami i natężeniami światła.

Laddie John Dill - instalacja Sand Light na Biennale w Wenecji, 2011, © 2018 Laddie John Dill

Przyszłość Sztuki Neonowej

Pomimo dużej liczby artystów, którzy eksperymentowali z neonem w ciągu ostatniego stulecia, i wielu, którzy nadal to robią, wciąż jest wiele do odkrycia w abstrakcyjnym potencjale tego wyjątkowego medium. Posiada ono wiele intrygujących cech. Neon jest niebezpieczny, ale nie śmiertelny. Zawiera rtęć, ale nie w ilości szkodliwej dla nas. Może stanowić zagrożenie pożarowe, ale jest też jedną z najbardziej łagodnych i wydajnych form światła.

Neon jest także eteryczny, trwa około tuzina lat, gdy świeci 24 godziny na dobę, siedem dni w tygodniu. Można go zobaczyć z daleka, a odległość ma bezpośredni wpływ na to, jak jest postrzegany przez oko. Jest ręcznie wykonany, a jednocześnie wysoce naukowy. Jest delikatny, zabawny, przyciągający uwagę, świecący i kolorowy. Jest tyle fascynujących elementów tego medium, że jesteśmy pewni, iż czeka nas jeszcze wiele ekscytującej abstrakcyjnej sztuki neonowej.

Zdjęcie wyróżnione: Pierwsza sztuka neonowa: Zdenek Pesanek - Sto lat elektryczności, kinetyczna rzeźba świetlna, 1932-36
Wszystkie obrazy użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio