Świętując 100-lecie Bauhausu

W tym roku przypada setna rocznica otwarcia Bauhausu. Powszechnie uważana za najbardziej wpływową szkołę sztuki i wzornictwa XX wieku, Bauhaus został założony w Weimarze w Niemczech przez architekta Waltera Gropiusa 1 kwietnia 1919 roku. Gropius był jednym z czołowych pionierów architektury modernistycznej oraz tego, co później nazwano Międzynarodowym Stylem – charakteryzującym się otwartymi planami pomieszczeń i lekkimi nowoczesnymi materiałami, takimi jak stal i szkło. Powstała w następstwie I wojny światowej szkoła Bauhaus miała służyć jako miejsce kształcenia nowego pokolenia artystów-rzemieślników, którzy mieli pomóc stworzyć bardziej sprawiedliwą, pokojową i konstruktywną przyszłość dla ludzkości. Mieli to osiągnąć poprzez połączenie rozmaitych dziedzin sztuki, rzemiosła i wzornictwa w jedną spójną dyscyplinę. Nauczyciele Bauhausu uczyli swoich uczniów, by nie dążyli do stworzenia budynku, obrazu czy rzeźby, lecz by rozumieli, jak budynki, obrazy i rzeźby łączą się, tworząc Gesamtkunstwerk, czyli dzieło sztuki totalnej. W swoim Manifeście Bauhausu Gropius ubolewał, że malarstwo i rzeźba stały się „sztuką salonową”, niezrozumiałą dla zwykłych ludzi i odpowiednią jedynie do podziwiania przez elity. Pragnął czegoś bardziej użytecznego i bardziej powiązanego z codziennym życiem. Ostatni akapit manifestu brzmi: „Stwórzmy więc nowy cech rzemieślników bez podziałów klasowych, które wznoszą arogancką barierę między rzemieślnikiem a artystą! Razem pragnijmy, wymyślajmy i twórzmy nową strukturę przyszłości, która obejmie architekturę, rzeźbę i malarstwo w jedną całość i która pewnego dnia wzrośnie ku niebu z rąk miliona pracowników niczym kryształowy symbol nowej wiary.” Jego idealistyczne słowa poruszyły wyobraźnię niezliczonych artystów, projektantów i rzemieślników na całym świecie. Choć Bauhaus istniał tylko 14 lat, jego idee rozprzestrzeniły się na cały świat, a jego dziedzictwo nadal wywołuje potencjał połączenia sztuki, wzornictwa i codziennego życia.

Utopijne marzenia

Manifest Bauhausu wyjaśnia praktyczne aspekty szkoły – takie jak kto powinien być przyjmowany na zajęcia i co dokładnie powinien studiować – jednak dokument niewiele mówi o utopijnych pasjach, które inspirowały Gropiusa i jego współpracowników. Gdy I wojna światowa zakończyła się zimą 1918 roku, naród niemiecki był rozdarty między względnymi korzyściami monarchii, demokratycznie wybranego rządu przedstawicielskiego a reżimu komunistycznego. Pytanie dotyczyło częściowo tego, kto powinien sprawować władzę, a częściowo wartości ludzkiego życia i prawa ludzi do decydowania o własnym losie. Ostatecznie w Weimarze odbyło się zgromadzenie konstytucyjne i powstała republika parlamentarna (Republika Weimarska), która w teorii przyjęła nadzieję, że jednostki mogą współpracować, by budować przyszłość dla wszystkich. Wprowadzono nawet postępowe reformy, takie jak ośmiogodzinny dzień pracy, wolność prasy oraz świadczenia zdrowotne i emerytalne dla pracowników.

Znak Bauhausu

Bauhaus powstał niemal w tym samym miejscu i czasie co republika i był kształtowany przez wiele tych samych problemów. Dyrektorzy i nauczyciele Bauhausu wierzyli w utopijną wizję, że mogą przekształcić zbudowany świat w coś użytecznego i pięknego dla wszystkich ludzi, niezależnie od statusu społecznego. Wyobrażali sobie budynki przestronne i pełne światła słonecznego, zaprojektowane nie dla instytucji, lecz dla najbardziej praktycznych aspektów codziennego życia. Hannes Meyer, drugi dyrektor Bauhausu, stwierdził: „Analizujemy codzienną rutynę każdego, kto mieszka w domu, i to daje nam decydujące zasady projektu budynku.” Jego lista priorytetów przy projektowaniu budynku nie mogłaby być bardziej rozsądna. Brzmi: „1. życie seksualne, 2. nawyki snu, 3. zwierzęta domowe, 4. ogrodnictwo, 5. higiena osobista, 6. ochrona przed pogodą, 7. higiena w domu, 8. konserwacja samochodu, 9. gotowanie, 10. ogrzewanie, 11. nasłonecznienie, 12. usługi.”

Uniwersytet Bauhausu w Weimarze. Zdjęcie: Sailko

Wielka emigracja

Pomimo ogromnego wpływu, jaki Bauhaus wywierał na światowe trendy, gdy do władzy doszła partia nazistowska, uznano szkołę za „nie-niemiecką” i sympatyzującą z ideałami komunistycznymi. Naziści wywierali naciski za pośrednictwem tajnej policji, by zamknąć szkołę. Jednak to wcale nie był koniec marzenia o Bauhausie. Nauczyciele i uczniowie wyemigrowali na cały świat, szerząc swoje rewolucyjne idee. Gropius przeniósł się do Karoliny Północnej wraz z instruktorami Bauhausu, Josefem i Anni Albers, i dołączył do kadry Black Mountain College, a Albersowie później wykładali na Yale. Drugi dyrektor Bauhausu, Hannes Meyer, uczył i pracował jako architekt w Moskwie, Genewie i Meksyku. Trzeci dyrektor Bauhausu, Mies van der Rohe, przeniósł się do Chicago, gdzie kierował Wydziałem Architektury na Illinois Institute of Technology i zapoczątkował globalnie wpływowy styl znany jako Druga Szkoła Chicagowska. Instruktor Bauhausu, László Moholy-Nagy, również przeniósł się do Chicago, gdzie założył „Nowy Bauhaus”, szkołę skupioną na „projektowaniu zorientowanym na człowieka”.

László Moholy-Nagy - Rok 1927. Olej i grafit na płótnie. 80 × 95,5 cm. Art Institute of Chicago, Chicago

Niemcy potrzebowały dziesięcioleci, by zmierzyć się ze swoją skomplikowaną rolą w tworzeniu i odrzuceniu Bauhausu. W ciągu 2019 roku muzea i instytucje w całych Niemczech zorganizują rozbudowane obchody setnej rocznicy szkoły. Upamiętniając ich osiągnięcia, musimy także zadać pytanie, jakie jest prawdziwe dziedzictwo tych wizjonerów. Czy powinniśmy kopiować ich projekty? Czy powinniśmy, tak jak oni, próbować tworzyć nowe szkoły myślenia, by formować utopijne wizje naszej przyszłości? A może jest inna lekcja, którą możemy wyciągnąć z Bauhausu. Czy nie powinniśmy może przyznać, że istnieje pewna wartość w rozdzieleniu dziedzin sztuki, rzemiosła, wzornictwa i architektury? To, co dla jednej osoby wydaje się utopią, dla innej może być uciskiem. Być może wartość Bauhausu nie tkwi w jego użytkowych metodach. Może jego najważniejszym przesłaniem jest samo stwierdzenie z manifestu Bauhausu, które mówi niewinnie: „Sztuka wznosi się ponad wszelkie metody.”

Lista obchodów rocznicowych Bauhausu w Niemczech w 2019 roku dostępna jest na stronie https://www.bauhaus100.com.

Zdjęcie główne: Hol wejściowy głównego budynku Uniwersytetu Bauhausu w Weimarze – w centrum, pod swobodnie wiszącymi schodami w stylu secesyjnym, dzieło Augusta Rodina „Ewa” (1888). Zdjęcie: Hans Weingartz.
Wszystkie zdjęcia użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio