Hipnotyzujący świat Franco Grignaniego

W lutym tego roku m.a.x. museo oraz Centrum Kultury w Chiasso w Szwajcarii otworzą wystawę poświęconą karierze Franco Grignaniego (1908 – 1999). Choć być może nigdy nie słyszałeś o Grignanimm, istnieje duża szansa, że posiadasz przynajmniej jeden egzemplarz jego najsłynniejszego dzieła. Grignani zaprojektował słynne logo „Woolmark”: trójkątny, spleciony wir czarnych i białych linii, który pojawia się na metkach oznaczających, że coś wykonano z czystej, dziewiczej wełny. To niewinne z pozoru logo mogło nigdy wcześniej nie przykuć twojej uwagi, ale jeśli przyjrzysz mu się bliżej, możesz odkryć świat optycznej tajemnicy. Logo posiada właściwości podobne do tego, co matematycy nazywają powierzchnią nieorientowalną: dwuwymiarową, połączoną ścieżkę, która nieustannie przeobraża się w swój lustrzany obraz. Im bardziej próbujesz zrozumieć, co widzisz w tym logo, tym bardziej twoje oczy płatają figle twojemu umysłowi. To jednak nie tylko prosta iluzja optyczna. Logo wykorzystuje także psychologię form. Jego trójkątna struktura sygnalizuje stabilność i siłę. Okrągłe linie sugerują czułość i wsparcie. Zaokrąglone boki wyrażają harmonię i spokój. Paleta czerni i bieli dodatkowo korzysta z psychologii teorii kolorów. Czerń oznacza siłę i autorytet. Biel sugeruje otwartość i czystość. Czerń i biel razem wyrażają harmonię i inkluzywność. Grignani doskonale zdawał sobie z tego sprawę, projektując logo. Każda jego decyzja była świadoma. Gdy opracowywał projekt w 1963 roku, miał 55 lat. Od dziesięcioleci badał naukę o percepcji i stworzył tysiące szkiców, logo, rysunków, plakatów i obrazów opartych na zdobytej wiedzy. Grignani wlał wszystko, co wiedział o widzeniu, optyce i ukrytym znaczeniu symboli, w ten jeden prosty projekt. Efektem było jedno z najbardziej rozpoznawalnych logo konsumenckich wszech czasów. Jednak, jak sugeruje nadchodząca wystawa w Chiasso, prawdziwym powodem sukcesu logo Woolmark i całej jego twórczości było to, że Grignani nie był zwykłym projektantem. Był pełnoprawnym artystą, który w pełni rozumiał, jak ludzie metafizycznie wchodzą w interakcję ze światem wizualnym.

Bardziej Bauhaus niż Bauhaus

Właściwie jest, że w 2019 roku, w setną rocznicę powstania Bauhausu, świętujemy twórczość Grignaniego. Choć Grignani nie był bezpośrednio związany z Bauhausem, jego kariera ucieleśniała najwyższe ideały tej szkoły. Studiował architekturę, a po ukończeniu założył firmę projektową zajmującą się tworzeniem logo korporacyjnych dla włoskich firm, takich jak producent samochodów Fiat czy wydawnictwo Arnoldo Mondadori Editore. Jego projekty nie były tworzone jedynie dla efektu graficznego; opierały się na szczegółowych badaniach, jak ludzie wchodzą w interakcje z zjawiskami wizualnymi w codziennym życiu. Podobnie jak członkowie Bauhausu, Grignani dążył do tego, by każdy jego projekt był „dziełem sztuki totalnej” – czymś nie tylko pięknym i użytecznym, ale także uwzględniającym psychologiczne potrzeby tych, dla których był przeznaczony.

Franco Grignani - Operativo numerico, 1965

Jego spojrzenie na projektowanie graficzne było takie, że jest ono narzędziem natychmiastowej komunikacji wizualnej. Jednak zdawał sobie sprawę, że przekaz reklamy jest tylko częściowo przekazywany przez słowa i fotografie. Jego badania pokazały, że większość informacji przekazywanych przez obraz jest komunikowana przez formalne elementy estetyczne, które odbiorcy interpretują na poziomie podświadomym. Mistrzostwo w tym aspekcie swojej pracy zdobył nie na zajęciach projektowania, lecz dzięki rygorystycznym studiom nowoczesnej sztuki abstrakcyjnej. W jednym ze swoich najsłynniejszych wczesnych plakatów Fiata, Grignani zapisał słowo Fiat trudnymi do odczytania, małymi, kursywnymi literami. Przekaz reklamy jest jednak oczywisty: to produkt przeznaczony na przyszłość. Obraz łączył techniki kolażu Dada (czarno-białe elementy fotograficzne nałożone na kolorowe tło), futurystyczne taktyki kompozycyjne (ostre linie diagonalne) oraz suprematystyczny język kształtów (pojedynczy zielony kwadrat na białym tle). Pomimo że samochód na plakacie jest przestarzały według współczesnych standardów, obraz dzięki swojemu projektowi wciąż krzyczy nowoczesnością nawet dziś.

Franco Grignani - Dissociazione dal bordo, 1967

Zapomniany artysta op

Podczas gdy Grignani projektował logo, okładki książek, plakaty i reklamy korporacyjne, pilnie tworzył także sztukę w swoim atelier. Obrazy, które tworzył już w latach 50., zapowiadały ruch Op Art, pokazując percepcyjnie wymagające układy linii i kształtów, które po dłuższym patrzeniu zdają się wprawiać w ruch. Pomimo że tworzył takie obrazy jeszcze przed uznanymi pionierami Op Art, takimi jak Victor Vasarely i Bridget Riley, Grignani nie został uwzględniony w wystawie The Responsive Eye w MoMA, która jest uznawana za wprowadzenie Op Art do świadomości publicznej. MoMA posiada jednak jedno dzieło Grignaniego: litografię podarowaną przez samego artystę, datowaną na 1965 rok, ten sam rok co wystawa The Responsive Eye. Obraz na litografii idealnie pasowałby do tej wystawy, co zapewne było powodem, dla którego Grignani ją podarował – by przekazać wiadomość, że niesłusznie został pominięty.

Franco Grignani - Frammentazione radiale, 1964

Ciekawostką jest, że Grignani był uwzględniony w znacznie wcześniejszej wystawie MoMA – Modern Art In Your Life – w 1949 roku. Jego praca na tej wystawie również pasowałaby do The Responsive Eye, z tą różnicą, że nie był to obraz, lecz reklama. Ten fakt mógł być źródłem uprzedzeń, które wykluczyły Grignaniego z dyskusji o Op Art, a także powodem, dla którego dziś tak niewiele osób o nim słyszało. Był to jednak niefortunny i nieuzasadniony błąd. Nie ulega wątpliwości, że Grignani był jednym z najskuteczniejszych projektantów XX wieku, ale był czymś znacznie więcej. Był optymistycznym i refleksyjnym artystą, który poświęcił życie odkrywaniu związków między tym, co widzimy, a tym, co czujemy, oraz błyskotliwym badaczem tego, co to z kolei sprawia, że wierzymy. Franco Grignani (1908-1999) – wielozmysłowość między sztuką, grafiką a fotografią będzie prezentowany w m.a.x. museo oraz Centrum Kultury w Chiasso w Szwajcarii od 17 lutego do 15 września 2019 roku.

Zdjęcie główne: Franco Grignani - N. 265, (dissociazione dal bordo), 1969. Akryl na kartonie Schoeller. 50 x 70 cm.
Wszystkie obrazy użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor Phillip Barcio