Artykuł: Rozwijanie abstrakcji optycznej: jak Victor Vasarely odkrył swój własny styl
Rozwijanie abstrakcji optycznej: jak Victor Vasarely odkrył swój własny styl
Czasami zakłada się, że gdy mówimy o „sztuce i nauce”, mamy na myśli zupełnie różne dziedziny. Nauka zajmuje się badaniem rzeczy, podczas gdy sztuka tworzeniem. Ale czy naukowcy nie tworzą, a artyści nie badają? Czy wyobraźnia nie jest integralną częścią obu? Victor Vasarely był zarówno naukowcem, jak i artystą. Ojciec modernistycznego ruchu abstrakcyjnego znanego jako Op-Art, swobodnie poruszał się w obu światach. Początkowo wykształcony w medycynie, Vasarely podchodził do sztuki z perspektywy systematycznej. Analizował formalne cechy tego, co stanowiło obiekt estetyczny. Studiował naturę w poszukiwaniu elementów budulcowych wizualnego wszechświata. Analizował także sposób, w jaki widzowie postrzegają wizualny wszechświat, szukając sposobów, w jakie sztuka może pomóc ujawnić fundamentalne prawdy. Od lat 20. XX wieku, kiedy prowadził swoje pierwsze eksperymenty estetyczne, przez lata 60., gdy zaprezentował swoje ostateczne dzieło, „Alphabet Plastique”, aż do końca życia w wieku 90 lat, Vasarely podchodził do swojej sztuki z punktu widzenia łączącego kreatywność i analizę. Po drodze zmienił sposób, w jaki ludzie postrzegają przestrzeń dwuwymiarową, tworząc dzieła, które nawet dekady po jego śmierci nadal inspirują artystów, miłośników sztuki, projektantów i naukowców.
Victor Vasarely: Naukowiec
W 1906 roku, gdy urodził się Victor Vasarely, artyści i naukowcy cieszyli się równym szacunkiem. W Budapeszcie, gdzie Vasarely studiował, nie było niczym niezwykłym, że przedstawiciele obu dziedzin wchodzili ze sobą w interakcje, zwłaszcza w tętniących życiem kawiarniach nad brzegiem Dunaju, które były centrami europejskiej sceny intelektualnej. Gdy Vasarely po raz pierwszy rozpoczął studia, miał zamiar zostać lekarzem na Wydziale Medycyny Uniwersytetu w Budapeszcie. Jednak po dwóch latach nagle zmienił kierunek i postanowił poświęcić się studiowaniu sztuki.
Chociaż zmienił temat swoich prac, jego podejście do nauki pozostało niezmienne. W 1927 roku, mając 21 lat, Vasarely zapisał się do prywatnej szkoły artystycznej, gdzie przeszedł formalne szkolenie jako malarz. Był wybitnym studentem sztuki, a doskonaląc swoje umiejętności estetyczne, nadal czytał książki czołowych naukowców tamtych czasów. Jednym z jego ulubionych autorów w tym okresie życia był Niels Bohr, który w 1922 roku otrzymał Nagrodę Nobla za badania nad strukturą atomu. W fizyce kwantowej model Bohra przedstawia strukturę atomu jako podobną do struktury Układu Słonecznego. Wizualnie przypomina koło otoczone większymi kołami, wzór, który Vasarely wielokrotnie eksplorował w swojej sztuce.
Victor Vasarely - Harlekin Sportif, ok. 1988 - © Victor Vasarely
Budując swoją sprawę
Dzięki podwójnemu studiowaniu sztuki i nauki Vasarely zaczął formułować teorię, że oba sposoby myślenia przecinają się w taki sposób, że gdy są postrzegane razem, mogą, jak mówił, „tworzyć wyimaginowaną konstrukcję zgodną z naszą wrażliwością i współczesną wiedzą.” W 1929 roku zapisał się do Akademii Mühely w Budapeszcie, która wówczas była węgierskim odpowiednikiem Bauhausu. Jego studia skupiały się na koncepcji sztuki totalnej opartej na geometrii. Eksperymentował z geometryczną abstrakcją i zaczął rozumieć, jak można tworzyć iluzje optyczne poprzez układanie geometrycznych kształtów i kolorów na dwuwymiarowej powierzchni. Porównanie jednego z jego obrazów z Akademii MPorównanie obrazów z Akademii Mühely zatytułowanych Etudes Bauhaus C z obrazem z 1975 roku zatytułowanym Vonal-Stri ukazuje życiowe i jednoznaczne skupienie Vasarely’ego na możliwościach geometrii do wyrażania przecięcia nauki i sztuki.
Po opuszczeniu Akademii MPo ukończeniu Akademii Mühely Vasarely przeprowadził się do Paryża, ożenił się i miał dwoje dzieci. Utrzymywał rodzinę jako grafik, realizując swoją sztukę nocami. Podczas gdy jego dzienna praca wymagała czystego, precyzyjnego stylu, jego praktyka artystyczna była otwarta na wyobraźnię. Rozwinął osobisty styl, w którym łączył oba te elementy. Przejawiało się to w jego obrazach „Zebra” (zob. FAQ 9) i „Arlekin” (patrz wyżej), do których wracał przez całe życie, oraz w obrazach takich jak „Szachownica” poniżej.
Victor Vasarely - Szachownica, 1975 - © Victor Vasarely
„Zła droga” i kinetyczne przebudzenie
Po 14 latach pracy na dwóch frontach w Paryżu, Vasarely w końcu otrzymał swoją pierwszą dużą wystawę. Została ona tak dobrze przyjęta, że był przekonany, iż może poświęcić się sztuce na pełen etat. W tym czasie odszedł od stylu wizualnego, który dotąd tworzył. Podczas wakacji na wyspie w Bretanii zauważył, jak fale wpływają na krajobraz, zwłaszcza jak zmieniają linię brzegową i kształtują kamienie. To spostrzeżenie skierowało go na ścieżkę biomorficznej geometrycznej abstrakcji, gdy próbował nawiązać wizualną manifestację naturalnej geometrii świata organicznego.
Chociaż Vasarely później określił ten okres swojego życia jako „złą drogę”, doprowadził on do ważnej ewolucji w jego twórczości. Dodał do swoich obrazów więcej zaokrąglonych elementów. Kiedy powrócił do swojego wcześniejszego geometrycznego stylu, uczynił to z włączeniem dynamicznych, zaokrąglonych form, które zdawały się wypuklać na zewnątrz obrazu lub zapadać się w głąb powierzchni. Sposób, w jaki te formy oszukiwały oko, sprawiał wrażenie, że obraz się porusza. Ta kinetyczna iluzja, połączona z trójwymiarowością obrazów na płótnach Vasarely’ego, stała się fundamentem ikonicznej estetyki, którą dziś nazywamy Op-Art.
Victor Vasarely - Bez tytułu #8 (różowo-turkusowa kula) - © Victor Vasarely
Żółty Manifest: Sztuka w ruchu
W 1955 roku Vasarely zaprezentował część swoich prac na wystawie sztuki kinetycznej zatytułowanej „Le Mouvement” w Paryżu. Towarzyszył temu esej zatytułowany Notatki do manifestu. Wydrukowany na żółtym papierze, esej ten stał się znany jako Żółty Manifest. W nim Vasarely oświadczył: „Stoimy u progu wielkiej epoki.” Twierdził, że takie określenia jak malarstwo i rzeźba są przestarzałe, ponieważ artyści tacy jak Arp, Kandinsky, Mondrian i Calder zniszczyli sztuczne podziały między sztukami plastycznymi. Ogłosił, że ponieważ wszystkie zjawiska estetyczne są przejawem tego samego impulsu, nadszedł czas, aby traktować wszystkie osiągnięcia artystyczne jako część „jednej plastycznej wrażliwości w różnych przestrzeniach.”
Wkład Vasarely’ego w tę „wielką epokę” jest widoczny, gdy spojrzymy na obrazy, które stworzył w tym okresie swojego życia. Jego prace całkowicie zdefiniowały na nowo doświadczenie widza wobec dwuwymiarowego dzieła sztuki. Stworzył percepcję istnienia przestrzeni tam, gdzie jej nie było. Doświadczenie widza zostało przekształcone tak, że istniało całkowicie w umyśle odbiorcy. Formy obecne na jednym z płócien Vasarely’ego są formalne i naukowe, a jednak interpretowane przez oko przyjmują cechy, które zdają się przeczyć naukowym faktom rzeczywistości przestrzennej.
Victor Vasarely - Papillon, 1981 - © Victor Vasarely
Plastikowy Alfabet: Programowanie estetyczne
W szczytowym okresie swojej popularności w latach 60. Vasarely stworzył to, co miało stanowić kulminację jego życiowej pracy. Opisał to, co nazwał Plastikowym Alfabetem, symbolicznym językiem wizualnym opartym na formach geometrycznych i kolorach. Alfabet składał się z 15 form, wszystkich opartych na wariacjach koła, trójkąta i kwadratu, a każda z form występowała w zakresie 20 różnych odcieni. Każda forma była przedstawiona w kwadratowej ramce, a kształt i jego otaczająca ramka były prezentowane w różnych odcieniach. Plastikowy Alfabet mógł być układany w pozornie nieskończoną gamę kombinacji i wykorzystywany do tworzenia pozornie nieograniczonej liczby obrazów.
Koncepcja, którą Vasarely wyraźnie zasugerował swoim Plastikowym Alfabetem, polegała na tym, że poprzez jego zastosowanie akt twórczy mógł być prowadzony czysto naukowym procesem. Z jednej strony było to odczłowieczające, ponieważ stanowiło formę programowania, jak proto-sztuczna inteligencja, która mogła przejąć proces tworzenia sztuki. Z drugiej strony było to ucywilizowanie, ponieważ demokratyzowało i demistyfikowało proces twórczy, pozwalając każdemu zaangażować się w twórczą działalność estetyczną.
Victor Vasarely - Titan A, 1985 - © Victor Vasarely
Sztuka dla wszystkich
Właściwe jest, że wkład, z którego Vasarely jest najbardziej pamiętany, to forma zakłócenia. Jego prace wizualne nie tylko zniekształcały powierzchnię sztuki dwuwymiarowej, ale także jego idee i Plastikowy Alfabet zniekształciły powierzchnię kultury. Przyjaciele, koledzy i naśladowcy Vasarely’ego z entuzjazmem wspominają, że jednym z jego mott było „sztuka dla wszystkich.” Był zachwycony, widząc swoją sztukę na ubraniach, pocztówkach, produktach komercyjnych i reklamach. Przewidział, że w przyszłości jedynym sposobem, by sztuka pozostała istotna, będzie udział każdego człowieka w jej odbiorze.
Nie tylko widzimy echa sztuki Vasarely’ego w produktach współczesnej sztuki i designu, ale także dostrzegamy odbicia jego filozofii w społeczności cyfrowej i globalnej kulturze, do której się przyczynił. Tworząc styl sztuki pięknej, który mógł mieć uniwersalne znaczenie ponad sztucznymi podziałami społecznymi, Vasarely stworzył coś wyjątkowego: szczere i radosne doświadczenie estetyczne, które choć abstrakcyjne, może być łatwo docenione przez każdego, kto potrafi widzieć. A być może jeszcze cenniejsze jest to, że podzielił się wizją przyszłości, w której sztuka i nauka współpracują na rzecz ciekawszego i bardziej sprawiedliwego świata.
Żywe dziedzictwo: współcześni mistrzowie percepcji
Przekładając historyczne skupienie Vasarely’ego na ruch optyczny, siatki i demokratyczne tworzenie na współczesność, wielu współczesnych artystów abstrakcyjnych z IdeelArt nadal przesuwa granice tego, jak ludzkie oko przetwarza światło, przestrzeń i ruch. Choć nie będziemy tu szeroko omawiać ich indywidualnych praktyk, niedawno dogłębnie zbadaliśmy ich twórczość w naszym obszernym artykule redakcyjnym, Op Art: Zmysłowa zasadzka i sztuka, która nie chce stać w miejscu. Ta wyselekcjonowana kolekcja reprezentuje niektórych z najbardziej ekscytujących mistrzów percepcji działających dzisiaj:
-
Cristina Ghetti: Wykorzystuje pulsujące rytmy geometryczne i wyliczone wibracje chromatyczne, tworząc malowane płótna, które wydają się fizycznie rozszerzać i przesuwać pod spojrzeniem widza.
-
Andy Harwood: Stosuje precyzyjne przezroczyste gradienty i ostre maskowanie w serii Mesmerism, aby utrzymać oko w stanie ciągłego wizualnego przepływu.
-
Sebastiaan Knot: Reinterpretuję iluzję optyczną w pracowni, fotografując fizyczne struktury geometryczne rzeźbione wyłącznie przez przecięcie kolorowych wiązek światła.
-
Louise Blyton: Uwalnia abstrakcję optyczną z płaskiej ramy, tworząc trójwymiarowe płótna lniane o kształtach, pokryte aksamitnymi, surowymi pigmentami.
-
Jesus Perea: Komponuje starannie zrównoważone, architektoniczne kształty geometryczne, które igrają z cieniem, głębią i orientacją przestrzenną na płaskich płaszczyznach.
-
Bernadette Jiyong Frank: Nakłada dziesiątki mikroskopijnie cienkich, przezroczystych pasm koloru, aby uchwycić zmieniającą się, świetlistą refrakcję światła.
-
Brent Hallard: Stosuje ostre maskowanie i wysoce nasycone monochromatyczne powierzchnie, które przesuwają granice napięcia geometrycznego i twardej krawędzi wizualnej wibracji.
Zdjęcie wyróżniające: Victor Vasarely - Universal Structure, okres Vega (od 1968) © Victor Vasarely
Wszystkie obrazy użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autorzy: Phillip Barcio (2016) i Francis Berthomier (2026)
F Berthomier (współzałożyciel IdeelArt) w Fondation Vasarely - 2022
C Thomas (współzałożyciel IdeelArt) w Fondation Vasarely - 2022
FAQ: Victor Vasarely i fundamenty Op Artu
1. Dlaczego Victor Vasarely jest uważany za „ojca Op Art”?
Podczas gdy inni historyczni artyści awangardowi eksperymentowali z wzorami optycznymi, Victor Vasarely był pierwszym, który systematycznie rozwijał, teoretyzował i popularyzował efekty optyczne i kinetyczne jako dedykowany ruch. Jego udział w historycznej wystawie Le Mouvement w 1955 roku oraz napisanie Żółtego Manifestu stworzyły formalne i koncepcyjne podstawy tego, co świat wkrótce nazwał Op Art.
2. Jak wczesne wykształcenie medyczne Vasarely'ego wpłynęło na jego sztukę?
Vasarely spędził dwa intensywne lata na studiach medycznych na Wydziale Budapeszteńskim, zanim zwrócił się ku sztuce. To kliniczne wykształcenie dało mu dożywotnie, głęboko analityczne podejście do anatomii człowieka, załamania światła i fizycznej neurologii — co skłoniło go do traktowania płótna jak laboratorium, a nie emocjonalnego ujścia.
3. Czym jest „Alfabet Plastyczny” (Alphabet Plastique)?
Opracowany w latach 60., Alfabet Plastyczny był ustandaryzowanym językiem wizualnym łączącym podstawowe kształty geometryczne (koła, kwadraty, trójkąty) z precyzyjnymi skalami kolorów w modułowych jednostkach. Mógł generować nieskończoną liczbę unikalnych kompozycji, zapowiadając nowoczesne cyfrowe piksele i algorytmy.
4. Czym był „Żółty Manifest” (Notes pour un Manifeste)?
Napisany na przełomową wystawę Le Mouvement w Paryżu w 1955 roku i wydrukowany na jaskrawożółtym papierze, ten tekst ogłosił tradycyjne pojęcia statycznego malarstwa i rzeźby za przestarzałe. Vasarely argumentował, że dzieło sztuki powinno być „plastyczną wrażliwością w ruchu”, ukończoną wyłącznie przez fizjologiczną reakcję widza.
5. Dlaczego Vasarely uznał swoją fazę biomorficzną za „złą drogę”?
Podczas wakacji w Bretanii pod koniec lat 40. Vasarely tymczasowo przeszedł do biomorficznej abstrakcji. Choć później odrzucił ten okres jako zboczenie z drogi, wprowadził on organiczne krzywe i sfery do jego systemów siatkowych — umożliwiając wypukłe, dynamiczne iluzje trójwymiarowe, które zdefiniowały jego charakterystyczny styl Op Art.
6. Czym była Akademia Műhely na Węgrzech i jak wpłynęła na twórczość Vasarely'ego?
Znana jako „węgierski Bauhaus”, Akademia Műhely uczyła integracji sztuk pięknych, projektowania graficznego, geometrii i funkcjonalnej architektury. Studiowanie tam w 1929 roku wprowadziło Vasarely'ego w surowe zasady geometryczne konstruktywizmu, które stały się fundamentem jego kariery.
7. Jaki jest związek między modelem atomu Nielsa Bohra a obrazami Vasarely'ego?
Model atomu Bohra — jądro otoczone koncentrycznymi pierścieniami orbitującymi — bezpośrednio zainspirował częste użycie przez Vasarely'ego zagnieżdżonych kół, rozszerzających się sfer i rytmicznych geometrycznych siatek w całej jego karierze.
8. Co oznacza motto Vasarely’ego „Sztuka dla wszystkich”?
Vasarely odrzucał elitaryzm tradycyjnego rynku sztuki. Wierzył, że sztuka powinna być zintegrowana z codziennym życiem i akceptował masową reprodukcję swoich wzorów optycznych na ubraniach, tkaninach, pocztówkach i elewacjach budynków.
9. Dlaczego „Zebra” Vasarely’ego (1937) jest uważana za kamień milowy w historii sztuki?
Zebra składa się z dwóch przeplatających się postaci złożonych wyłącznie z kontrastujących czarno-białych zakrzywionych pasków, bez konturów i tła. Iluzja objętości i ruchu powstaje wyłącznie dzięki optycznej interakcji pasków — co czyni ją jednym z najwcześniejszych prawdziwych prekursorów sztuki Op.
10. Jak praca grafika użytkowego wpłynęła na sztukę Vasarely’ego?
Czternaście lat pracy komercyjnej w grafice wymagało wizualnej klarowności, ostrych linii, wysokiego kontrastu i precyzji druku. Doskonaliło to jego umiejętności techniczne i nauczyło manipulować ciężarem wizualnym — co później zastosował, by jego iluzje optyczne były fizycznie bezbłędne.
11. Czym jest Fundacja Vasarely w Aix-en-Provence?
Założona w 1976 roku Fundacja Vasarely to specjalnie zaprojektowany kompleks architektoniczny, w którym znajduje się 44 monumentalne instalacje optyczne zintegrowane bezpośrednio ze ścianami — realizując marzenie Vasarely’ego o wprowadzeniu abstrakcyjnej sztuki geometrycznej do trwałego, trójwymiarowego środowiska architektonicznego.
12. Jak Alfabet Plastyczny Vasarely’ego zapowiada sztukę cyfrową?
Alfabet Plastyczny działa dokładnie jak nowoczesne piksele komputerowe i grafika wektorowa. Dekady przed pojawieniem się komputerów osobistych Vasarely w praktyce „programował” swoje płótna za pomocą logiki, struktur binarnych i systematycznej reprodukcji.
13. Jaka jest różnica między sztuką Op a sztuką kinetyczną?
- Sztuka kinetyczna obejmuje rzeczywisty ruch fizyczny za pomocą wiatru, silników lub magnesów.
- Sztuka Op wiąże się z ruchem fizjologicznym — statyczny obraz wywołuje zmęczenie wzroku i drgania siatkówki, tworząc iluzję ruchu.
14. Dlaczego Vasarely stawiał na „multiplikaty” zamiast unikatowych obrazów na płótnie?
Vasarely promował sitodruki i przemysłowo produkowane edycje, aby sprzedawać wysokiej jakości dzieła optyczne w przystępnych cenach, szerząc swoją filozofię „Sztuka dla wszystkich” na całym świecie.
15. Jak kolekcjonerzy powinni dbać o oryginalne sitodruki Victora Vasarely'ego i je konserwować?
- Ochrona UV: Oprawiaj za akrylem lub szkłem z filtrem UV; unikaj bezpośredniego światła słonecznego.
- Kontrola wilgotności: Utrzymuj wilgotność na poziomie 40–60%, aby zapobiec odkształcaniu papieru.
- Matowanie bezkwasowe: Używaj wyłącznie mat i podkładów muzealnej jakości, bezkwasowych.
KUP SZTUKĘ OP NA IDEELART (WYBÓR)
