Poetyczny ładunek abstrakcyjnego druku

Na wernisażu ulubionego malarza abstrakcyjnego od razu przyciąga cię obraz, niczym szczęśliwy księżyc przyciągany przez gościnną gwiazdę. Wiesz, że go chcesz. Potem dostrzegasz napis w prawym dolnym rogu: 1/10. To nie jest obraz abstrakcyjny; to grafika abstrakcyjna. Twój umysł się zmienia. Pojawiają się pytania o wyjątkowość. To nie jest jedyny egzemplarz; to jeden z dziesięciu. Czy mimo to powinieneś go kupić?

Wizualna poezja

Kto może twierdzić, że rozumie proces poety? Wiemy jednak jedno: Poeci układają słowa w abstrakcyjne układy, aby zaprosić nieoczekiwane do umysłu czytelnika. Gdy czytamy wiersz, próbując zrozumieć jego treść, aktywność elektryczna w naszym mózgu wzrasta. Gdy w końcu nawiązujemy połączenie i gdzieś głęboko w naszej świadomości pojawia się sens, mózg uwalnia substancje wywołujące przyjemność i doświadczamy radości. Czujemy rytm i piękno. To nazywa się ładunkiem poetyckim.

Mówi się też, że obrazy abstrakcyjne posiadają ładunek poetycki. Są dla obrazów tym, czym wiersze dla słów. Gdy patrzysz na obraz jabłka, światło pada na powierzchnię obrazu i odbija się od twojej siatkówki. Twój mózg analizuje kolory, kształty i linie, które docierają przez siatkówkę, i mówi „jabłko”. Ale gdy patrzysz na obraz abstrakcyjny, choć zachodzą te same procesy optyczne, na końcu twój mózg nie wie, co powiedzieć. Stara się zaangażować w neurologiczne manewry, by ustalić pojęciowe znaczenie kolorów, kształtów i linii, które widzi. Gdy w końcu dociera do jakiegoś wewnętrznego sensu obrazu, zalewa go rytm i piękno.

Pytanie brzmi, czy grafika abstrakcyjna może wywołać ten sam efekt? Czy grafika abstrakcyjna może posiadać ten sam ładunek poetycki co obraz abstrakcyjny? Aby się tego dowiedzieć, przyjrzyjmy się różnicom między obrazami a grafikami i rozważmy, jak mózg może reagować na każde z nich.

Clayton Kashuba - High Tade (szczegół), © Clayton Kashuba

Artysta jest obecny

Przede wszystkim wyjaśnijmy, że nie mówimy tu o reprodukcjach. Nie mówimy o masowo produkowanych kopiach oryginalnych dzieł sztuki. Nie mówimy też o wydrukach giclee z nałożonym lakierem, które mają wyglądać jak obrazy, ani o fotografiach obrazów przerobionych na plakaty. Mówimy tu o grafikach artystycznych: limitowanych edycjach, ręcznie wykonanych wielokrotnościach oryginalnego dzieła artysty. Reprodukcje to tylko kopie. Grafiki uważane są za unikalne, autentyczne dzieła sztuki.

Grafiki artystyczne powstają na różne sposoby. Mogą być wykonane z graweru, jak drzeworyt. Mogą powstać przez litografię, która polega na wypalaniu obrazu w metalu lub kamieniu. Mogą być wykonane metodą sitodruku, co jest wyszukanym określeniem sitodruku na jedwabiu. Lub mogą powstać przez pewne wariacje tych metod, łączące rękę artysty z dodatkowymi procesami quasi-mechanicznymi.

Przy tworzeniu grafik z graweru lub litografii każda kolejna odbitka lekko zużywa oryginalną płytę, subtelnie zmieniając kolejne odbitki. Przy sitodruku proces polega na nakładaniu medium przez artystę i wywieraniu nacisku ręką artysty. To powoduje niezliczone różnice między odbitkami z powodu nieuniknionych odchyleń, zmian środowiskowych lub zmian jakości powierzchni czy medium.

Matthew Langley - So Though, 2015, 56 x 71 cm

Wyjątkowość

To wszystko oznacza, że grafiki artystyczne są wyjątkowe. Wydają się takie same, ale nawet w najsubtelniejszy sposób, nie są. To dobrze wróży ładunkowi poetyckiemu grafiki, ponieważ ludzie reagują instynktownie na rzeczy rzadkie. Jeśli widz wyczuje, że więcej czegoś można znaleźć gdzie indziej, element podziwu zanika.

Być może w tym sensie grafika ma mniejszy potencjał ładunku poetyckiego niż obraz, ponieważ obraz jest całkowicie unikalny. Jednak ponieważ każda grafika wykonana przez artystę różni się od pozostałych z powodu nieuniknionych, wrodzonych odchyleń w procesie, o ile seria grafik jest wystarczająco mała, a liczba nabywców wystarczająco duża, powstaje niedobór. A niedobór jest wystarczająco bliski rzadkości, by przywrócić grafice to, co mogła utracić z wyjątkowości.

Margaret Neill - Groove 1, 2005, 58 x 56 cm

Specyfika medium

Ludzki mózg reaguje inaczej na różne media ze względu na sposób, w jaki różne media inaczej oddziałują ze światłem. Oleje odbijają światło inaczej niż akryle czy gwasz. Akwarele odbijają światło inaczej niż węgiel czy tusz. Każde medium ma też inne wrodzone cechy fizyczne, takie jak lepkość, ziarnistość, a nawet zapach czy smak pochodzący z chemikaliów lub metali w medium. Każdy element istotnych cech medium może potencjalnie przekazywać znaczenie widzom, wpływając tym samym na ładunek poetycki dzieła.

Ale czy specyfika medium wpływa inaczej na grafikę niż na obraz? Zarówno obrazy, jak i grafiki powstają z użyciem medium. Oba mogą być wykonane tuszem, farbą lub innym medium, które artysta wymyśli. Ważne jest, czy odpowiednie medium jest dobrane do odpowiedniego dzieła. Grafiki powstają przy użyciu innych narzędzi niż obrazy, więc niewłaściwy wybór medium może zakłócić więź widza z dziełem. Jeśli jednak dobierze się odpowiednie medium, nie powinno to wpływać na ładunek poetycki grafiki.

Jose Heerkens - L28. Passing Colours, 2012, 35 x 35 cm

Płaskość kontra impasto

Duże znaczenie może mieć sposób nakładania medium. Każde medium ma wyczuwalną wagę wizualną i własne cechy dotykowe. Sposób nakładania na powierzchnię zasadniczo zmienia sposób, w jaki światło na nie pada. Słowo impasto odnosi się do jakości farby, gdy jest nałożona grubą warstwą na powierzchnię obrazu. Tekstura i wypukłości farby powstające podczas nakładania dają głębię. Im bardziej medium wystaje ponad powierzchnię dzieła, tym więcej impasto i mniej płaskości ma dzieło.

Ponieważ grafiki powstają przy pomocy maszyny lub innego urządzenia, nie posiadają impasto. Medium leży płasko na powierzchni i nie zawiera śladów pędzla. Ta płaskość nadaje dziełu wygląd mechanicznej perfekcji, który zdecydowanie różni się od „malarstwa” z impasto. Jednak płaskość nie powinna zmniejszać zdolności grafiki do posiadania ładunku poetyckiego. Płaskość może być bardzo pożądaną cechą dzieła sztuki. To właśnie płaskość sprawiła, że Clement Greenberg wychwalał pożądane cechy postmalarzy abstrakcji. Chwalił ich za klarowność obrazów, którą uważał za wzmocnioną przez minimalne „malarstwo”.

Holly Miller - Bend #2, 2013, 25 x 25 cm

Na krawędzi

Gdy malarz tworzy obraz, proces często obejmuje wykraczanie poza krawędź powierzchni, na przykład kapanie farby na bok płótna. To poczucie niedoskonałości może wpływać na ładunek poetycki, przekazując pasję, energię lub wolność, dodając dziełu dodatkowe warstwy koncepcyjnego uniesienia.

Grafiki są nanoszone na płaskie powierzchnie w kontrolowany sposób. Proces tworzenia grafiki zwykle skutkuje czystymi krawędziami i stosunkowo precyzyjnymi narożnikami. Ten wygląd zwykle przekazuje większe poczucie kontroli niż to, co wyraża obraz, ale niekoniecznie zmniejsza ładunek poetycki grafiki. Po prostu przekazuje coś bardziej stonowanego.

Dana Gordon - Night (szczegół), 2012, 152 x 198 cm

Pod powierzchnią

Obrazy zazwyczaj zaczynają się od jakiegoś rodzaju podkładu, jak gruntowane płótno lub deska. Ta podpowierzchnia daje obrazowi warstwę pod spodem, która dodaje głębi kolejnym warstwom i ukrywa materialność powierzchni. Dodatkowe warstwy pod spodem mogą dodać głębokiego blasku i wartości kolorom, które tworzą ostateczną warstwę obrazu.

Grafiki zazwyczaj nie składają się z wielu warstw medium. Choć niektórzy artyści tworzą grafiki z wieloma warstwami medium, często grafika składa się tylko z jednej warstwy nadrukowanej na arkusz papieru lub inną niegruntowaną powierzchnię. To może dawać wrażenie, że grafika spoczywa na powierzchni, a nie jest z nią zintegrowana. W ten sposób grafika może tracić zdolność przyciągania widza, ponieważ może zwracać uwagę na powierzchnię, na której spoczywa.

Anya Spielman - Bloom, 2010, 20 x 15 cm

Podsumujmy

Grafika i obraz mają wiele cech wspólnych. Oba używają medium do przekazywania znaczenia. Oba mogą posiadać specyfikę medium. Ale różnią się też ważnymi aspektami. Choć unikalne, są unikalne na różne sposoby. Grafiki mają też więcej płaskości niż obrazy. Wykorzystują mniej warstw. Są mniej malarskie. W pewnym sensie to wzmacnia ładunek poetycki grafiki. Kolory mogą być czystsze, intensywniejsze, może bardziej nowoczesne. A kto powiedział, że nowoczesność i poezja nie mogą się łączyć?

Wierzymy, że zdolność obrazu abstrakcyjnego do oddziaływania na widza jest niezaprzeczalna. I choć inne, dlaczego grafika abstrakcyjna miałaby być mniej zdolna do poruszenia kogoś w podobny sposób? Gdy myślisz o zakupie dzieła sztuki i widzisz ten mały napis 1/10, 3/50 lub 100/300 w dolnym rogu obrazu, po prostu cofnij się, oczyść umysł, a potem spójrz ponownie na dzieło. Jeśli to, co widzisz, jest piękne i twoje serce się otwiera, to jest ładunek poetycki. To potok: wybuch uczuć. Ciesz się, że pochodzi z grafiki.

Zdjęcie główne: Michael Keck - Running Free, © Michael Keck