Cuda sztuki geometrycznej Ameryki Łacińskiej

Jedna z najbardziej intrygujących wystaw sztuki abstrakcyjnej na świecie jest obecnie prezentowana w Fondation Cartier pour l'Art Contemporain w Paryżu. Pod tytułem Geometry Południa, od Meksyku po Patagonię, wystawa obejmuje całą historię sztuki geometrycznej w Ameryce Łacińskiej. Prezentowane dzieła stanowią dziedzictwo sięgające ludu Valdivia, który osiedlił się w Ekwadorze około 3500 lat temu, aż po czasy współczesne. Powody, dla których ta wystawa jest wyjątkowa, wykraczają poza fakt, że prace są wizualnie oszałamiające. Jest ona także niezwykła, ponieważ oddaje należne miejsce artystom rdzennym, prezentując ich dzieła na równi z pracami artystów kolonialnych, modernistycznych i współczesnych abstrakcyjnych artystów i projektantów. Kuracja burzy wiele dawnych złudzeń. Dla mnie, na subtelnym poziomie, zburzyła złudzenie, które często mam, że istnieje zasadnicza różnica między abstrakcją geometryczną a tak zwaną abstrakcją „biomorficzną”. W trakcie tej wystawy tak bardzo przyzwyczaiłem się do dostrzegania wzorów geometrycznych, że zacząłem je widzieć ukryte na widoku w różnych materiałach użytych w prezentowanych pracach. Wzory geometryczne czają się w liniowych strukturach drewna i krystalicznych formacjach skał, nie wspominając o ich obecności w owocach i warzywach, co dowodzi, że geometria jest w rzeczywistości istotną częścią świata organicznego. Jednak największe założenie, które wystawa obala, to przekonanie, że społeczeństwa Zachodu XIX i XX wieku rościły sobie prawo do wynalezienia sztuki abstrakcyjnej. Kultury, które stworzyły najstarsze obiekty na tej wystawie, zajmowały się abstrakcją geometryczną na długo przed Malevichem, Picasso i Mondrianem. Zamiast docenić geniusz ich materialnych dzieł, europejscy kolonizatorzy wchłonęli je do własnej kultury, zakładając jej wyższość. Widok tych obiektów pewnie deklarujących swój niezaprzeczalny status obok nowszych dzieł jest mocnym przypomnieniem błędnych wyobrażeń naszej kolonialnej przeszłości. To bardzo potrzebne uznanie nieprzerwanej linii estetycznej, do której wyraźnie należy sztuka współczesna, dowodząc, że abstrakcja była częścią ludzkiej kultury wizualnej od początku naszej cywilizacji.

Budując na Tradycji

Pierwszą rzeczą, którą zauważyłem na tej wystawie, jest geometryczny charakter budynku, w którym się ona mieści. Liniowe belki i prostokątne okna są zrównoważone przez trójkątną metalową sieć podparcia. Konstrukcja jest bez wątpienia nowoczesna, a jednak w głównym atrium ogromna instalacja paragwajskich architektów Solano Benitez i Glorii Cabral stawia pytanie, czy podstawowy projekt budynku jest naprawdę tak nowoczesny, jak się wydaje. Używając rozbitych cegieł i betonu, ci projektanci stworzyli modułową rzeźbę z trójkątów, która prowadzi elegancki dialog z architektonicznymi szkieletami budynku. Materiałowe cechy ich dzieła przywołują rękodzielnicze dziedzictwo ludzkiej architektury i przypominają, że wzory i rytmy stosowane w naszym współczesnym świecie sięgają naszych najwcześniejszych przodków. Jednak w tej samej galerii 23 misternie wykonane rzeźby z drutu autorstwa wenezuelskiej artystki abstrakcyjnej Gego przypominają, że są współcześni artyści, którzy wynieśli eksplorację abstrakcji geometrycznej na zdumiewające wyżyny. Cała cudowność tego, co jest możliwe, gdy nowoczesna wyobraźnia łączy się z nowoczesnymi materiałami i technikami, przejawia się w tych fantastycznych dziełach.

Geometry Południa, od Meksyku po Patagonię, widok instalacji w Fondation Cartier pour l'Art Contemporain, 2018. Fot. © Thibaut Voisin

W głównej galerii jednak ujawnia się prawdziwa siła tej wystawy. To tutaj 220 dzieł 70 artystów reprezentujących ponad 15 narodów miesza się na przestrzeni czasu. Inspiracja płynie pewnie we wszystkich kierunkach. Wiekuiste rzeźby z wulkanicznej skały zestawione są z wiszącą bawełnianą rzeźbą XXI wieku autorstwa Olgi de Amaral, która sama przywodzi na myśl późno XX-wieczny „Penetrable” Jesúsa Rafaela Soto. Liniowe geometryczne wzory na wiekowych rdzennych laskach do chodzenia prowadzą doskonały dialog z wzorami zdobiącymi „Torres de Satélite” (1968) w Meksyku, zaprojektowanymi przez meksykańskiego architekta Luisa Barragána, malarza Jesúsa Reyesa Ferreirę i rzeźbiarza Mathiasa Goeritza, uwiecznionymi na wystawie na fotografii Armando Salasa Portugala. W każdym eksponacie wzory, kształty i formy zdają się deklarować, że przekraczają wszelkie sztuczne podziały medium czy metody. Ten sam wizualny słownik malowany na budynkach, ceramice i tkaninach wyraża się również na płótnach kubańskiej malarki Carmen Herrery i brazylijskiego artysty Luiza Zerbiniego.

Geometry Południa, od Meksyku po Patagonię, widok instalacji w Fondation Cartier pour l'Art Contemporain, 2018. Fot. © Thibaut Voisin

Zagubione i Odnalezione Dziedzictwa

Jednym z bardziej skomplikowanych aspektów wystawy, przynajmniej dla mnie, są fotografie przedstawiające malowane ciała rdzennych mieszkańców Chile z początku XX wieku. To nie malowanie ciał mnie zaskakuje. Wręcz przeciwnie, to właśnie ten aspekt fotografii poruszył mnie, wyrażając coś głęboko pięknego i duchowego. To, co mnie niepokoi, to fakt, że jedyną wymienioną osobą jest fotograf. Fotografem był Martin Gusinde, austriacki ksiądz, który przybył do Ameryki Południowej jako misjonarz. Jego badania tych ludzi miały charakter antropologiczny. Jednak w innym sensie są owiane nieodpartą mgłą założonej wyższości kulturowej, która towarzyszy wszystkim wyprawom misyjnym. Czy te fotografie zostały wykonane przez pokornego etnologa, który po prostu chciał zrozumieć różnice między ludźmi? Czy może przez kogoś, kto uważał, że jego misją jest nawrócenie tak zwanych prymitywnych ludzi na inny system wierzeń?

Geometry Południa, od Meksyku po Patagonię, widok instalacji w Fondation Cartier pour l'Art Contemporain, 2018. Fot. © Thibaut Voisin

Być może ostatecznie nie ma znaczenia, jaki kontekst przypisuję tym fotografiom czy innym dziełom prezentowanym na tej wystawie. Prawdopodobnie można znaleźć tyle samo argumentów przeciwko fotografiom wykonanym przez misjonarzy, co przeciwko eksponowaniu 3500-letnich rzeźb zabranych z ich miejsca spoczynku przez konkwistadorów. Celem tej wystawy nie jest krytyka sposobu, w jaki te obiekty tu trafiły, ani intencji tych, którzy je znaleźli lub stworzyli. Chodzi wyłącznie o aspekt wizualny. Kuratorzy składają zdecydowane oświadczenie o uniwersalności uznania dla abstrakcyjnej sztuki geometrycznej, że jest to coś, co wyraźnie łączy ludzkie kultury różnego rodzaju i z różnych epok. Geometry Południa, od Meksyku po Patagonię jest prezentowana w Fondation Cartier pour l'Art Contemporain w Paryżu do 24 lutego 2019 roku.

Zdjęcie główne: Geometry Południa, od Meksyku po Patagonię, widok instalacji w Fondation Cartier pour l'Art Contemporain, 2018. Fot. © Thibaut Voisin
Autor: Phillip Barcio