Neo-Dada i Abstrakcja w Grze o Znaczenie

Jak sama nazwa wskazuje, Neo-Dada nie powinno być mylone z Dadą. Chociaż niektórzy artyści związani z obiema tendencjami stosowali podobne techniki, a znaczenie dzieł obu nurtów jest równie niejasne, istniała jedna zasadnicza różnica między nimi. Mówiąc prosto, Dada była antysztuką. Neo-Dada była anty-Dadą. Dadaiści postrzegali społeczeństwo jako bezsensowne, a świat sztuki jako bezużyteczny relikt jego absurdalnej, samobójczej, burżuazyjnej logiki. Neo-Dadaiści wierzyli w sens, zwłaszcza w sztuce, ale uważali, że jest to coś osobistego, co może być zdefiniowane tylko przez jednostkę. I akceptowali świat sztuk pięknych, działając w jego ramach, by poszerzyć definicję tego, czym sztuka piękna może być.

Neo-Dada jako stan umysłu

W centrum ruchu Neo-Dada znajdował się sens. Przez większość lat 40. Abstrakcyjni ekspresjoniści byli na czele amerykańskiej sceny artystycznej. Ich prace były z natury osobiste, wywodziły się z podświadomości malarzy, którzy je tworzyli. Chociaż widzowie mogli próbować nawiązać kontakt z atmosferą dzieła abstrakcyjnego ekspresjonizmu, nigdy nie mogli w pełni zrozumieć jego znaczenia, ponieważ pochodziło ono z wewnętrznego sanktuarium pierwotnego umysłu artysty.

Neo-Dadaiści uważali, że intencja artysty jest nieistotna, a znaczenie dzieła sztuki może być w pełni przekazane tylko przez interpretację widza. W tej grze polegającej na ustalaniu, czym dokładnie jest sens i skąd pierwotnie pochodzi, abstrakcja była najlepszym przyjacielem malarza Neo-Dada.

Robert Rauschenberg - Wymazany rysunek de Kooninga, 1953, ślady mediów rysunkowych na papierze z etykietą i pozłacaną ramą, 64,14 x 55,25 cm, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w San Francisco (SFMOMA), San Francisco, © Robert Rauschenberg Foundation

Neo-Dada i abstrakcja

Pierwszym i najsłynniejszym abstrakcyjnym malarzem Neo-Dada był Robert Rauschenberg. Jego pierwsze obrazy Neo-Dada nie były jednak wystawiane w galerii; były częścią przedstawienia teatralnego. Jedną z dziwnych okoliczności, które łączą Dadę i Neo-Dadę, jest to, że każdy z tych ruchów został zainicjowany przez dzieło teatralne. Sztuka Ubu Roi, wystawiona po raz pierwszy w 1886 roku, uważana jest za pierwsze dzieło dadaistyczne. Znana z drwiny z absurdalnych konwencji społecznych, położyła podwaliny pod nadchodzący ruch antysztuki. Pierwszym dziełem Neo-Dada było Theater Piece No. 1 Johna Cage’a, wystawione w 1952 roku. Składało się z jednoczesnych prezentacji tańców, wierszy, projekcji slajdów, filmu oraz czterech obrazów Rauschenberga.

W Theater Piece No. 1 obecne były wszystkie cztery główne koncepcje Neo-Dada: 1) przypadkowość (ponieważ występy były improwizowane); 2) nieujawniona intencja artysty (poza byciem niejasną); 3) sprzeczne siły (z jednoczesnymi przeciwstawnymi wymaganiami wobec widowni); oraz 4) widzowie byli odpowiedzialni za nadanie dziełu znaczenia. Obrazy Rauschenberga w Theater Piece No. 1 to cztery z jego Białych Obrazów, które były pustymi płótnami pomalowanymi białą farbą olejną, zawieszonymi pod sufitem w kształcie krzyża.

Białe Obrazy Rauschenberga wyrażają wszystkie cztery idee bliskie Neo-Dada. Ich czyste białe powierzchnie odbijają subtelne elementy otoczenia, które zmieniają się w zależności od przypadkowości tego, kto je ogląda. Nie ujawniają nic na temat intencji artysty. Czekają na treść, a mimo to są zawieszone jako ukończone dzieła sztuki, co stanowi ostateczną sprzeczność. Jako puste powierzchnie są całkowicie otwarte na interpretację widza.

W 1953 roku Rauschenberg posunął abstrakcję Neo-Dada o krok dalej, dodając do niej wyraz agendy kulturowej ruchu. Zaczął od dzieła sztuki Willema De Kooninga, jednego z najsłynniejszych abstrakcyjnych ekspresjonistów, a następnie wymazał ślady, które de Kooning pozostawił, tworząc w zasadzie pustą powierzchnię. To dzieło wyrażało wiele tych samych idei co jego Białe Obrazy, dodatkowo rzucając bezpośrednie wyzwanie znaczeniu ideałów abstrakcyjnego ekspresjonizmu.

Jasper Johns - Biała flaga, 1955, encaustic, olej, gazeta i węgiel na płótnie, 198,9 x 306,7 cm, Metropolitan Museum of Art, © Jasper Johns

Jasper Johns i rozszerzenie abstrakcji

Oczywiście obraz abstrakcyjny jest z natury otwarty na interpretację widza. Ale jeden malarz Neo-Dada wyniósł ideę abstrakcji na nowy poziom. Jasper Johns tworzył kolaże z obrazów medialnych, używając techniki do tworzenia obrazów opartych na wizualnym języku złożonym z dobrze znanych rzeczy, takich jak flagi, tarcze, cyfry, litery i inne obrazy z kultury popularnej. Nazwał swoje tematy tych obrazów „rzeczami, które umysł już zna”. W ten sam sposób, w jaki malarze abstrakcji geometrycznej używali kwadratów, kół i linii do komponowania abstrakcyjnego obrazu, Jasper Johns brał elementarne kawałki kultury medialnej i tworzył obraz zaczerpnięty z rozpoznawalnej estetyki kulturowej.

Jasper Johns - Książka, 1957, encaustic i książka na drewnie, 24,8 x 33 cm, © Jasper Johns

Biorąc te znane obrazy i abstrakcjonując je oraz budując kompozycje z kolażowanych fragmentów nieczytelnych odpadków, podważył znaczenie poszczególnych elementów obrazu. Zamiast wydawać się absurdalne, obrazy Johnsa zapraszały do głębokich warstw interpretacji. Podniosły symboliczne obrazy kulturowe do rangi sztuki pięknej i na nowo ukształtowały politycznie burzliwą technikę kolażu, czyniąc ją znowu przyjazną dla świata sztuki.

Rauschenberg postrzegał abstrakcyjny Neo-Dadaizm jako sposób na oddanie mocy interpretacyjnej w świecie sztuki widzom, demokratyzując ją w sposób, który utorował drogę ruchom takim jak minimalizm. Zamiast zastanawiać się, co mistyczni abstrakcyjni ekspresjoniści próbowali przekazać, jego białe obrazy mówiły widzom, że to właśnie oni sami mogą skutecznie ukończyć dzieło sztuki poprzez akt osobistej interpretacji.

Abstrakcjonując takie rzeczy jak amerykańskie flagi, mapy czy litery alfabetu, Johns sugerował, że estetyczny język mediów i kultury jest z natury tak samo bezsensowny jak kształty geometryczne. Obraz w kształcie amerykańskiej flagi bez amerykańskich barw flagi, na przykład, wcale nie jest amerykańską flagą. Jego abstrakcyjna wersja zaprasza widza do zastanowienia się, jakie możliwe znaczenia może mieć poza swoim związkiem z narodowością, historią, kulturą, ludźmi i geografią. Użycie przez Johnsa znanych obrazów kulturowych odebrało władzę mediom, oddając ją z powrotem zwykłym obywatelom i torując drogę dla Pop Artu.

Zdjęcie główne: Robert Rauschenberg - Biały Obraz (siedem paneli), 1951, olej na płótnie, 182,9 x 320 cm, © Robert Rauschenberg Foundation
Wszystkie obrazy użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio