Wpływ sztuki abstrakcyjnej na nowoczesny i współczesny design
Projekty sztuki abstrakcyjnej można znaleźć wszędzie: w modzie, meblarstwie, architekturze, reklamie i niemal każdym innym wytworze współczesnego designu. Niezależnie od tego, czy chodzi o linię obuwia inspirowaną op-artem, kieliszki do szampana inspirowane instalacją Dana Flavina, czy scenografię w teledysku hip-hopowym inspirowaną twórczością Jamesa Turrella, jest to tylko najnowsze przejawienie się starożytnej tendencji: projektantów inspirowanych sztuką. Na tym opierał się Bauhaus - na idei sztuki totalnej, obejmującej wszystkie zjawiska estetyczne. I właśnie dlatego sztuka abstrakcyjna stanowi fundament tak dużej części współczesnego designu.
Sztuka abstrakcyjna i design odbudowały świat
Po II wojnie światowej ludzkość potrzebowała projektantów na skalę większą niż kiedykolwiek wcześniej. Duża część Europy, Azji i regionu Morza Śródziemnego wymagała odbudowy po zbombardowaniu niemal do samych ruin. Pomocy potrzebowały nie tylko budynki i miejskie ulice. Ludzka populacja, wyniszczona latami kryzysu, głodu i wojny, potrzebowała wszystkiego od nowa: mieszkań, ubrań, środków transportu, narzędzi, mebli, przestrzeni publicznych, urządzeń telekomunikacyjnych i wielu innych rzeczy.
Możliwości industrializacyjne świata osiągnęły rekordowy poziom dzięki mobilizacji wojennej, a artyści sztuk użytkowych otrzymali bezprecedensowe możliwości przeprojektowania tego, co miało stać się nowym światem, oraz pomocy w przywróceniu kultury znad krawędzi przepaści. Artyści sztuk użytkowych, tacy jak architekci, projektanci mebli, mody, samochodów i wzornictwa przemysłowego, rzucili się w wir praktyczności, tworząc produkty, które można było wydajnie produkować masowo i dostosować do potrzeb możliwie najszerszej grupy konsumentów.
Charles i Ray Eames - Case Study House nr 8
Teoria yin i yang w działaniu
Czołowi artyści abstrakcyjni tamtej epoki również starali się pojąć, co stało się ze światem. Zamiast jednak odbudowywać społeczeństwo, co zazwyczaj nie mieści się w sferze sztuk pięknych, pracowali nad nadaniem mu kontekstu. Powojenni artyści abstrakcyjni próbowali zrozumieć coś, co było nieodłącznie związane z ich własną naturą. Konfrontowali się z nieznanym, podświadomością i głęboko osobistymi aspektami człowieczeństwa.
Można spojrzeć na to jak na ustanawianie równowagi. Projektanci odpowiadali na szaleństwo wojny wydajnością i logiką. Artyści abstrakcyjni odpowiadali na nie intuicją i emocjami. Obie te dopełniające się siły wpłynęły na świadomość powojennego społeczeństwa. Z jednej strony świat zachodni stawał się bardziej kontemplacyjny i egzystencjalnie pogłębiony niż kiedykolwiek wcześniej. Z drugiej - stawał się bardziej materialistyczny niż kiedykolwiek.
Ugo Gianattasio - Bez tytułu, 1920
W epoce po II wojnie światowej dwoje najbardziej wpływowych projektantów stanowili Charles i Ray Eames, twórcy słynnego krzesła Eames Chair. W 1949 roku zaprojektowali i zbudowali swój Case Study House nr 8, który służył im jako dom i studio. Budynek uznano wówczas za szczyt współczesnego designu architektonicznego. Według Eames Foundation projekt był częścią przedsięwzięcia mającego „wyrażać życie człowieka we współczesnym świecie”. Dom przypominał obraz Pieta Mondriana sprzed około trzydziestu lat. Mondrian zmarł w 1944 roku. W Nowym Jorku w 1950 roku jednym z ukoronowań osiągnięć architektury był nagradzany wieżowiec znany jako Lever House. Uznawany za arcydzieło nowoczesnej architektury, dzięki czystym liniom, wykorzystaniu stali i szkła, wyjątkowo funkcjonalnemu wykorzystaniu przestrzeni oraz całkowitemu brakowi ornamentyki stanowił znakomity przykład architektury modernistycznej. Doskonale wyrażał założenia estetyczne rosyjskiego konstruktywizmu z lat 20. XX wieku.
Lever House, Nowy Jork
Największą innowacją w projektowaniu samochodów w 1950 roku było wynalezienie kabrioletu ze sztywnym dachem. Czy mogło istnieć bardziej logiczne rozwiązanie? Było to ucieleśnienie funkcjonalności i stylu, wykorzystujące tanie, nowe, lekkie materiały oraz rosnący popyt konsumentów na różne opcje. Opływowy design samochodów był naprawdę futurystyczny - niemal dokładnie tak futurystyczny jak włoski futuryzm lat 20. XX wieku.
Chrysler Town & Country z 1950 roku
Czy sztuka abstrakcyjna wpłynęła na współczesny design? Zdecydowanie. Estetyka De Stijl Pieta Mondriana wywarła oczywisty i głęboki wpływ na dom Eamesów, choć od wprowadzenia neoplastycyzmu minęły całe dekady. Lever House był doskonałym wieżowcem konstruktywistycznym; powstał jednak kilka dekad po pojawieniu się architektury konstruktywistycznej. Kabriolety ze sztywnym dachem rzeczywiście były samochodami przyszłości - przyszłości lat 20. i przyszłości lat 50. XX wieku.
To właśnie działo się w sztuce abstrakcyjnej w latach 50. XX wieku: w tym roku Jackson Pollock namalował „Numer 1, 1950”, a Franz Kline namalował „Wodza”.
Jackson Pollock - Numer 1, 1950 (Lawendowa mgła), 1950, olej, emalia i aluminium na płótnie, Ailsa Mellon Bruce Fund, 1976.37.1
Ekspresjonizm abstrakcyjny architektury
Wraz z szybkim rozwojem innowacji w telekomunikacji zwiększało się również tempo, w jakim sztuka abstrakcyjna mogła wpływać na design. Zamiast 30 lat ekspresjonizm abstrakcyjny potrzebował zaledwie około 10 lat, by odcisnąć swoje piętno na świecie designu. Estetyka i filozofia ekspresjonizmu abstrakcyjnego wyłoniły się poprzez upowszechnienie całego procesu tworzenia sztuki. Był to powrót do intuicji, do pierwotnych źródeł wpływów podświadomości. Stanowił spełnienie ostatecznego celu abstrakcji: odkrycia oryginalności i prawdziwego wyrażenia istoty niepowtarzalnej jednostki.
Filozofia ekspresjonizmu abstrakcyjnego przejawiła się w architekturze w postaci dekonstruktywizmu. Dekonstruktywizm dążył do osiągnięcia elementu nieprzewidywalności. Zamiast trzymać się funkcjonalnych form pozbawionych ornamentyki, architekci dekonstruktywistyczni poszukiwali oryginalnych form, które wyraźnie wykorzystywały elementy ornamentyki. Wielu architektów dekonstruktywistycznych projektowało budynki, które same wyglądały na zdekonstruowane, jakby podzielone na fragmenty. Inni projektowali budynki naśladujące gestyczną estetykę sztuki ekspresjonizmu abstrakcyjnego. Choć styl ten zapoczątkowano pod koniec lat 50. XX wieku, nadal jest wykorzystywany. Jego prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem jest Frank Gehry.
Muzeum Guggenheima Franka Gehry'ego w Bilbao
W połowie lat 60. XX wieku trendy w designie niemal natychmiast naśladowały trendy w sztuce abstrakcyjnej, szczególnie w projektowaniu mody. Bridget Riley namalowała swoje przełomowe dzieło op-artu, Movement in Squares, w 1961 roku. Magazyn Time ukuł termin „op-art” w 1964 roku w odpowiedzi na wystawę prac Juliana Stanczaka w Martha Jackson Gallery w Nowym Jorku. W 1965 roku styl ten był już tak mocno obecny w kulturze popularnej, że wspomniano o nim w sesji zdjęciowej magazynu Vogue.
Bridget Riley - Movement in Squares, 1961. Tempera na płycie pilśniowej. 123,2 x 121,2 cm. © 2018 Bridget Riley. Dzięki uprzejmości Karstena Schuberta, Londyn
Wpływy minimalizmu
W latach 70. XX wieku jednym z dominujących stylów sztuki abstrakcyjnej był minimalizm, a jednym z jego najbardziej wpływowych przedstawicieli był artysta Donald Judd. Judd i jego współcześni dążyli do tworzenia dzieł zasadniczo różniących się od prac wcześniejszych abstrakcjonistów, zwłaszcza ekspresjonistów abstrakcyjnych. Minimalizm eliminował z dzieła osobiste elementy biograficzne i poszukiwał uproszczonych form oraz ograniczonego języka wizualnego.
To, co czyni Judda tak fascynującym obiektem badań, polega na tym, że był nie tylko artystą minimalistycznym, lecz także architektem i projektantem mebli. Jako zwolennik zarówno sztuk pięknych, jak i sztuk użytkowych potrafił jednocześnie urzeczywistniać swoje koncepcje w różnych dziedzinach, w których pracował. Pod pewnymi względami Judd był ucieleśnieniem ideałów Bauhausu lub secesji, z których oba nurty podkreślały jednoczesne wyrażanie wszystkich sztuk współpracujących nad tymi samymi ideami.
Donald Judd - Prototype Desk, 1978. Kolekcja LACMA. Dar Komitetu Kolekcjonerów z 2011 roku. © Museum Associates/LACMA
Judd był również zapalonym pisarzem i teoretykiem. Tak wypowiedział się o różnicy między sztukami pięknymi a sztukami użytkowymi: „Konfiguracji i skali sztuki nie można przenieść do mebli i architektury. Cel sztuki różni się od celu tych drugich, które muszą być funkcjonalne. Jeśli krzesło lub budynek nie są funkcjonalne, jeśli wyglądają tylko jak sztuka, są absurdalne...” Ta filozofia jest widoczna w różnych pracach, które tworzył.
Donald Judd - Bez tytułu, 1971
Forma a funkcja
Podstawowa różnica między sztuką abstrakcyjną a designem polega na tym, że sztuka abstrakcyjna, podobnie jak wszystkie sztuki piękne, jest czymś, czego doświadcza się na poziomie kontemplacji. Może być intelektualna, zmysłowa, inspirująca lub estetycznie piękna. Jej celem jest skłonienie nas do myślenia, odczuwania, rozważania, rozwoju i zastanawiania się nad znaczeniem naszych doświadczeń. Funkcja designu jest zupełnie inna. Polega on na zwiększaniu użyteczności lub przyjemności czerpanej z produktów konsumenckich. Design musi pełnić funkcję albo - jak powiedział Judd - jest absurdalny.
Głębokiego wpływu, jaki tendencje w sztuce abstrakcyjnej, takie jak ekspresjonizm abstrakcyjny, op-art, neoplastycyzm i minimalizm, wywarły na wszystkich sztukach użytkowych - od projektowania mody, przez projektowanie mebli, po architekturę i wiele więcej - nie sposób przecenić. Na szczęście żyjemy dziś w czasach, gdy możemy szybko poznać historię zarówno sztuki abstrakcyjnej, jak i designu oraz samodzielnie zobaczyć głęboki wpływ, jaki estetyka i filozofia sztuki abstrakcyjnej wywierają na tendencje w designie.
Co ciekawe, żyjemy również w czasach, gdy możemy obserwować te wpływy w działaniu niemal natychmiast. Malarz abstrakcyjny może przesłać zdjęcie swojego nowego obrazu na Instagram, a kilka sekund później projektant mody w Mediolanie może wykorzystać ten obraz jako inspirację dla swojej nowej wiosennej kolekcji. Albo odwrotnie. Projektant mody może przesłać zdjęcie nowej sukienki, a ono może wywrzeć zmysłowy wpływ na artystę abstrakcyjnego, który następnie wkroczy na nowe obszary sztuki abstrakcyjnej. Dziś wszystko może wpływać na wszystko, a nasza kultura radośnie przeskakuje naprzód, by spotkać to, co nowe.
Wszystkie obrazy wykorzystano wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio, 2016
Redakcja: IdeelArt (2026)
