Wpływ sztuki abstrakcyjnej na nowoczesny i współczesny design

Wzory sztuki abstrakcyjnej można znaleźć wszędzie: w modzie, meblach, architekturze, reklamie i praktycznie każdym innym produkcie współczesnego wzornictwa. Niezależnie od tego, czy to linia butów inspirowana Op Artem, kieliszki do szampana inspirowane instalacją Dana Flavina, czy scenografia teledysku hip-hopowego inspirowana Jamesem Turrellem, jest to po prostu najnowsza manifestacja starożytnej tendencji: projektanci pod wpływem sztuki. To właśnie na tym opierał się Bauhaus; sztuka totalna obejmująca wszystkie zjawiska estetyczne. I dlatego sztuka abstrakcyjna stanowi fundament tak wielu projektów we współczesnej kulturze.

Sztuka abstrakcyjna i wzornictwo odbudowały świat

Po II wojnie światowej ludzkość potrzebowała projektantów na niespotykaną dotąd skalę. Duża część Europy, Azji i basenu Morza Śródziemnego wymagała odbudowy po niemal całkowitym zniszczeniu wskutek bombardowań. I nie chodziło tylko o budynki i ulice miast. Ludność dotknięta latami depresji, głodu i wojny potrzebowała wszystkiego na nowo: domów, ubrań, środków transportu, narzędzi, mebli, miejsc publicznych, urządzeń telekomunikacyjnych i wielu innych rzeczy.

Przemysłowa zdolność produkcyjna świata była na najwyższym poziomie dzięki mobilizacji wojennej, a artyści użytkowi znaleźli bezprecedensowe możliwości, by przeprojektować to, co miało stać się nowym światem, i pomóc przywrócić kulturę z krawędzi upadku. Artyści użytkowi, tacy jak architekci, projektanci mebli, mody, samochodów i wzornictwa przemysłowego, rzucili się na praktyczne zadania, tworząc produkty, które można było masowo produkować efektywnie i które odpowiadały na potrzeby najszerszej grupy odbiorców.

Charles i Ray Eames - Case Study House nr 8

Teoria Yin Yang w działaniu

Dominujący wówczas artyści abstrakcyjni również starali się zrozumieć, co się stało ze światem. Ale zamiast odbudowywać społeczeństwo, co zwykle nie jest uważane za domenę sztuk pięknych, pracowali nad jego kontekstualizacją. Artyści abstrakcyjni po wojnie próbowali zrozumieć coś istotnego o sobie samych. Konfrontowali się z nieznanym, podświadomością i głęboko osobistymi aspektami swojej ludzkiej natury.

Można to postrzegać jako osiągnięcie równowagi. Projektanci odpowiadali na szaleństwo wojny efektywnością i logiką. Artyści abstrakcyjni reagowali intuicją i emocjami. Te uzupełniające się siły miały wpływ na świadomość społeczeństwa powojennego. Z jednej strony świat zachodni stawał się tak kontemplacyjny i egzystencjalnie głęboki, jak nigdy wcześniej. Z drugiej strony stawał się najbardziej materialistyczny.

Ugo Gianattasio - Bez tytułu, 1920

W okresie powojennym dwoma najbardziej wpływowymi projektantami byli Charles i Ray Eames, twórcy słynnego krzesła Eames. W 1949 roku zaprojektowali i zbudowali swój Case Study House nr 8, który służył im jako dom i pracownia. Budynek uważano za szczyt współczesnego wzornictwa architektonicznego tamtych czasów. Według Fundacji Eames, projekt był częścią przedsięwzięcia mającego na celu „wyrażenie życia człowieka we współczesnym świecie.” Dom przypominał obraz Pieta Mondriana sprzed około trzydziestu lat. Mondrian zmarł w 1944 roku. W Nowym Jorku w 1950 roku jednym z najważniejszych osiągnięć architektonicznych był nagrodzony drapacz chmur znany jako Lever House. Uznawany za arcydzieło nowoczesnej architektury, dzięki czystym liniom, zastosowaniu stali i szkła, doskonałemu wykorzystaniu przestrzeni i całkowitemu braku ozdób, był doskonałym przykładem architektury modernistycznej. Idealnie wyrażał estetyczne założenia rosyjskiego konstruktywizmu z lat 20. XX wieku.

Lever House, Nowy Jork

Największą innowacją w projektowaniu samochodów w 1950 roku było wynalezienie kabrioletu z twardym dachem. Co mogło być bardziej sensowne? To szczyt funkcjonalności i stylu, wykorzystujący tanie, nowe, lekkie materiały oraz rosnące zapotrzebowanie konsumentów na różnorodność. Smukły design tych samochodów był naprawdę futurystyczny, niemal tak futurystyczny jak włoski futuryzm lat 20.

Chrysler Town & Country 1950

Czy sztuka abstrakcyjna wpłynęła na nowoczesne wzornictwo? Zdecydowanie tak. Estetyka De Stijl Pieta Mondriana wywarła oczywisty, głęboki wpływ na dom Eamesów, powstały zaledwie kilka dekad po wprowadzeniu neoplastycyzmu. Lever House był idealnym konstruktywistycznym drapaczem chmur; pojawił się jednak kilka dekad po tym, jak architektura konstruktywistyczna się rozwinęła. A kabriolety z twardym dachem rzeczywiście były samochodami przyszłości – zarówno tej z lat 20., jak i z lat 50.

Co działo się w sztuce abstrakcyjnej w latach 50.? Właśnie wtedy Jackson Pollock namalował „Numer 1, 1950”, a Franz Kline – „The Chief”.

Jackson Pollock - Numer 1, 1950 (Lawendowa mgła), 1950, olej, emalia i aluminium na płótnie, Fundusz Ailsa Mellon Bruce, 1976.37.1

Abstrakcyjny ekspresjonizm w architekturze

Wraz z szybkim rozwojem telekomunikacji, tempo, w jakim sztuka abstrakcyjna wpływała na wzornictwo, również wzrosło. Zamiast 30 lat, abstrakcyjny ekspresjonizm zaznaczył swój wpływ na świat wzornictwa w około 10 lat. Estetyka i filozofia abstrakcyjnego ekspresjonizmu powstały dzięki rozpowszechnieniu całego procesu tworzenia sztuki. Był to powrót do intuicji, do pierwotnych źródeł podświadomych wpływów. Było to spełnienie ostatecznego celu abstrakcji: odkrycie oryginalności i prawdziwego wyrazu istoty unikalnej jednostki.

Filozofia abstrakcyjnego ekspresjonizmu przejawiała się w architekturze w formie dekonstruktywizmu. Dekonstruktywizm dążył do osiągnięcia elementu nieprzewidywalności. Zamiast trzymać się funkcjonalnych form pozbawionych ozdób, architekci dekonstruktywistyczni poszukiwali oryginalnych form, które wyraźnie wykorzystywały elementy ozdobne. Wielu z nich projektowało budynki wyglądające na rozłożone na części, jakby pofragmentowane. Inni tworzyli budynki naśladujące gestualną estetykę sztuki abstrakcyjnego ekspresjonizmu. Styl ten, zapoczątkowany pod koniec lat 50., jest stosowany do dziś. Jego najbardziej rozpoznawalnym przedstawicielem jest prawdopodobnie Frank Gehry.

Guggenheim Bilbao Franka Gehry’ego

Do połowy lat 60. trendy w wzornictwie niemal natychmiast naśladowały trendy w sztuce abstrakcyjnej, zwłaszcza w modzie. Bridget Riley namalowała swoje przełomowe dzieło Op Art, Movement in Squares, w 1961 roku. Magazyn Time ukuł termin „Op Art” w 1964 roku w odpowiedzi na wystawę prac Juliana Stanczaka w galerii Martha Jackson w Nowym Jorku. W 1965 roku styl ten był już tak rozpowszechniony w kulturze popularnej, że pojawił się w sesji zdjęciowej w magazynie Vogue.

Bridget Riley - Movement in Squares, 1961. Tempera na płycie pilśniowej. 123,2 x 121,2 cm. © 2018 Bridget Riley. Za zgodą Karstena Schuberta, Londyn

Minimalne wpływy

W latach 70. jednym z dominujących stylów sztuki abstrakcyjnej był minimalizm, a jednym z najbardziej wpływowych głosów minimalizmu był artysta o imieniu Donald Judd. Judd i jego współcześni dążyli do tworzenia dzieł zasadniczo różniących się od prac wcześniejszych abstrakcjonistów, zwłaszcza abstrakcyjnych ekspresjonistów. Minimalizm eliminował osobiste, biograficzne elementy z dzieła i poszukiwał uproszczonych form oraz ograniczonego języka wizualnego.

To, co czyni Judda tak fascynującym, to fakt, że był nie tylko artystą minimalistą, ale także architektem i projektantem mebli. Jako zwolennik zarówno sztuk pięknych, jak i użytkowych, potrafił jednocześnie realizować swoje koncepcje w różnych dziedzinach, w których działał. W pewnym sensie Judd był ucieleśnieniem ideałów Bauhausu lub secesji, które podkreślały jednoczesny wyraz wszystkich sztuk pracujących nad tymi samymi ideami.

Donald Judd - Prototype Desk, 1978. Kolekcja LACMA. Dar Komitetu Kolekcjonerów 2011. © Museum Associates/LACMA

Judd był także zapalonym pisarzem i teoretykiem, który powiedział o różnicy między sztukami pięknymi a użytkowymi: „Konfiguracja i skala sztuki nie mogą być przeniesione na meble i architekturę. Intencja sztuki różni się od intencji tych ostatnich, które muszą być funkcjonalne. Jeśli krzesło lub budynek nie są funkcjonalne, jeśli wydają się być tylko sztuką, to jest to śmieszne...” Ta filozofia jest widoczna w różnorodności jego prac.

Donald Judd - Bez tytułu, 1971

Forma kontra funkcja

Zasadnicza różnica między sztuką abstrakcyjną a wzornictwem polega na tym, że sztuka abstrakcyjna, jak każda sztuka piękna, jest czymś, co spotykamy na poziomie kontemplacji. Może być intelektualna, poruszająca, inspirująca lub estetycznie piękna. Ma na celu skłonić nas do myślenia, odczuwania, rozważania, rozwoju i zastanawiania się nad sensem naszych doświadczeń. Funkcja wzornictwa jest zupełnie inna. To sposób na zwiększenie użyteczności lub przyjemności z produktów konsumenckich. Wzornictwo musi spełniać funkcję, inaczej, jak mówił Judd, jest absurdalne.

Głęboki wpływ tendencji sztuki abstrakcyjnej, takich jak abstrakcyjny ekspresjonizm, Op Art, neoplastycyzm i minimalizm na wszystkie sztuki użytkowe, od projektowania mody po projektowanie mebli, architekturę i inne dziedziny, nie może być przeceniony. Na szczęście dziś żyjemy w czasach, gdy możemy szybko sięgnąć do historii zarówno sztuki abstrakcyjnej, jak i wzornictwa, i sami zobaczyć głębokie efekty, jakie estetyka i filozofia sztuki abstrakcyjnej wywierają na tendencje wzornicze.

Co ciekawe, żyjemy też w czasach, gdy możemy obserwować te wpływy w sposób natychmiastowy. Malarz abstrakcyjny może wgrać zdjęcie swojego nowego obrazu na Instagram, a sekundy później projektant mody w Mediolanie może użyć tego obrazu jako inspiracji do nowej wiosennej kolekcji. Albo odwrotnie. Projektant mody może wgrać zdjęcie nowej sukienki, co może mieć silny wpływ na artystę abstrakcyjnego, który dzięki temu może wkroczyć na nowe obszary sztuki abstrakcyjnej. Dziś wszystko może wpływać na wszystko, a nasza kultura z radością przeskakuje naprzód, by spotkać nowość.

Wszystkie obrazy użyte wyłącznie do celów ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio