Kiedy Georgia O'Keeffe stworzyła sztukę abstrakcyjną
Interakcja ze sztuką to wyzwanie, gdy trzeba zignorować banały, alegorie i oceny narzucone przez innych, i po prostu podejść do niej z otwartym umysłem. Szczególnie trudno jest to zrobić w przypadku sztuki Georgii O’Keeffe. W ciągu 98 lat życia O’Keeffe stworzyła jedno z najsłynniejszych, najbardziej ukochanych i natychmiast rozpoznawalnych dzieł w historii amerykańskiej sztuki. Prace jej autorstwa znajdują się w większości głównych amerykańskich muzeów. Jej obrazy, rysunki i rzeźby były analizowane przez każdego ważnego krytyka minionego wieku i stały się podstawą książek oraz kursów uniwersyteckich. A jednak, gdy prosimy o wypowiedź na temat sztuki Georgii O’Keeffe, wielu z nas leniwie powiela ograniczony zakres uderzająco podobnych opinii: że O’Keeffe była artystką dekoracyjną, która kochała amerykański południowy zachód; że była malarką figuratywną, której najsłynniejsze obrazy to kwiaty; oraz że te ikoniczne obrazy kwiatów to tak naprawdę tajne obrazy waginy. W 2009 roku Muzeum Whitney w Nowym Jorku próbowało podważyć te wyeksploatowane poglądy, organizując wystawę Georgia O’Keeffe: Abstrakcja. Pokazano na niej 125 abstrakcyjnych dzieł O’Keeffe, które razem dowodziły, że ta kluczowa amerykańska artystka była monumentalnie niezrozumiana. Mimo sukcesu wystawy Whitney i późniejszego krytycznego ponownego spojrzenia na jej twórczość, Georgia O’Keeffe wciąż jest w dużej mierze określana jako malarka figuratywna i nadal obciążana metaforami oraz banałami dotyczącymi jej dzieł. Ludzie wciąż rozmawiają o tym, co przedstawiają jej obrazy, zamiast o tym, jakie wywołują uczucia. Jeśli kiedykolwiek chcemy w pełni pojąć jej wizję i zrozumieć jej niezbędny wkład w sztukę współczesną, musimy zachować otwarty umysł i głębiej przyjrzeć się temu, co Georgia O’Keeffe osiągnęła jako pionierka abstrakcji.
Amerykańska proto-abstrakcjonistka
Niezależnie od tego, czy sięgać do dzieł Hilmy af Klint, szwedzkiej mistycznej malarki z XIX wieku, postimpresjonistów takich jak Georges Seurat, czy wizjonerów jak Wassily Kandinsky i Kazimir Malevich, nowoczesna historia sztuki abstrakcyjnej niemal zawsze uznawana jest za rozpoczętą w Europie lub Rosji. Jednak istnieją dowody, że urodzona w Wisconsin Georgia O’Keeffe zasługuje na równorzędne miejsce wśród tych innowatorów. Pierwsze abstrakcyjne dzieła O’Keeffe powstały co najmniej w 1915 roku, tym samym roku, w którym Malevich namalował Czarny Kwadrat, i zaledwie dwa lata po tym, jak Kandinsky stworzył swoje pierwsze abstrakcyjne prace. Jednak to jej intelektualne pojmowanie potencjału abstrakcji do przekazywania nieznanego jest głównym powodem, dla którego O’Keeffe zasługuje na równą zasługę w wynalezieniu nowoczesnej sztuki abstrakcyjnej.
Podobnie jak Klint, Seurat, Kandinsky i Malevich, O’Keeffe podchodziła do swojej pracy z filozoficznym szacunkiem. Rozumiała sztukę jako coś więcej niż tylko tworzenie obrazów i przedmiotów. Artystka uważała ją za potencjalną drogę do wyrażenia czegoś głębszego. Podobnie jak Kandinsky, O’Keeffe mówiła o zdolności muzyki do abstrakcyjnego przekazywania głębi. Powiedziała: „Śpiew zawsze wydawał mi się najdoskonalszym środkiem wyrazu. Jest tak spontaniczny. A po śpiewie myślę o skrzypcach. Ponieważ nie potrafię śpiewać, maluję.” Jednak podczas gdy Kandinsky zwrócił się ku abstrakcji z nadzieją na wyrażenie czegoś duchowego i uniwersalnego, O’Keeffe próbowała wyrazić coś, można powiedzieć, bardziej amerykańskiego. Próbowała wyrazić siebie.
Georgia O'Keeffe - Abstrakcja Biała Róża, 1927 (po lewej) oraz Georgia O'Keeffe - Muzyka Różowo-Niebieska II, 1927 (po prawej), © The Estate of Georgia O'Keeffe
To nie są kwiaty
Najwcześniejsze abstrakcyjne dzieła stworzone przez Georgię O’Keeffe to proste, eleganckie kompozycje wykonane węglem na papierze. Obrazy przywodzą na myśl biomorficzne formy i wzory występujące w naturze. Jednak zamiast próbować bezpośrednio przedstawić swój temat w tych rysunkach, skupiła się wyłącznie na elementach formalnych, takich jak linia, kształt, pociągnięcie pędzla, gest i równowaga. Jedna z ciekawych historii dotyczących tych rysunków węglem mówi, że mogły one łatwo zaginąć w historii, gdyby nie przebiegły czyn przyjaciela. O’Keeffe pokazała te rysunki temu przyjacielowi, który następnie bez jej zgody pokazał je Alfredowi Stieglitzowi, właścicielowi galerii 291 na Manhattanie. Stieglitz dostrzegł oczywiste piękno i uderzającą nowoczesność tych rysunków i natychmiast postanowił je wystawić w swojej renomowanej przestrzeni. Tak rozpoczęła się profesjonalna kariera artystyczna Georgii O’Keeffe.
Niedługo po pierwszej wystawie u Stieglitza O’Keeffe przeprowadziła się do Nowego Jorku. Przez następne około dziesięć lat intensywnie rozwijała swoje badania nad abstrakcją. Kontynuowała tworzenie dzieł, które odzwierciedlały estetyczne elementy i kompozycje dostrzegane w naturze, i poszła znacznie dalej niż jej początkowe rysunki węglem, rozwijając zaawansowaną intuicję w zakresie relacji kolorystycznych. Jej użycie koloru znacznie zwiększyło wyrazistość jej obrazów. Jednak jeśli chodzi o to, co konkretnie próbowała wyrazić, to właśnie tutaj pojawia się powszechne nieporozumienie dotyczące jej twórczości. Wiele z obrazów, które stworzyła w tym czasie, wydaje się być niczym innym jak powiększonymi fragmentami kwiatów. Albo przynajmniej zdają się nawiązywać bezpośrednio do estetycznych cech kwiatów. I być może rzeczywiście przekazują coś, co jest również wyrażane przez kwiaty. Ale przekazują też coś więcej. Jak powiedziała O’Keeffe: „Odkryłam, że mogę wyrażać rzeczy za pomocą koloru i kształtów, których nie potrafiłam wyrazić inaczej – rzeczy, dla których nie miałam słów. Musiałam stworzyć odpowiednik tego, co czułam wobec tego, co widziałam – nie kopiować tego.”
Georgia O'Keeffe - Kwiat Życia (po lewej) oraz Georgia O'Keeffe - Kwiat Życia II (po prawej), © The Estate of Georgia O'Keeffe
Prawdziwa pionierka
Około lat 30. XX wieku, po półtorej dekady skupiania się na abstrakcyjnych obrazach, O’Keeffe zaczęła eksplorować szerszy zakres stylów i wpływów. Przez kilka lat malowała figuratywnie, potem wróciła do abstrakcji, a następnie wahała się między tymi dwoma podejściami, często kwestionując różnicę między nimi. W późniejszych latach czasem zdawała się bezpośrednio malować krajobrazy i naturalne obiekty otaczające jej dom w Nowym Meksyku, do którego ostatecznie wyprowadziła się z Nowego Jorku. Jednak istota jej twórczości zawsze pozostawała ta sama. Jej celem było zawsze przekazanie uczucia, uchwycenie tego, co czuła, korzystając z natury jako inspiracji, a nie malowanie dekoracyjnych obrazów natury takiej, jaka jest obiektywnie.
W swojej całe życie trwającej próbie przekazania uczuć O’Keeffe wprowadziła wiele ważnych estetycznych badań. Wykazała zainteresowanie kompozycjami abstrakcyjnymi obejmującymi całą powierzchnię obrazu, nadając równą wagę wszystkim obszarom płaszczyzny obrazu, na długo przed tym, jak Clement Greenburg przypisał to osiągnięcie abstrakcyjnym ekspresjonistom. Skupiła się na płaskości płaszczyzny obrazu na długo przed tym, jak stało się to ważne dla postmalarzy abstrakcjonistów. Interesowała się transcendentalną mocą abstrakcyjnych pól koloru na długo przed tym, jak artyści nurtu Color Field badali podobne zagadnienia. I dekady przed tym, jak relatywizm postmodernistyczny wkradł się do sztuki pięknej, O’Keeffe intuicyjnie pojęła ideę, że wszystkie style, wszystkie podejścia, wszystkie techniki i wszystkie warianty estetyczne są równe pod względem potencjalnej wartości i ostatecznie podporządkowane nadrzędności szczerego wyrazu własnego.
Georgia O'Keeffe - Krajobraz Black Mesa, Nowy Meksyk, Za Mary S II, © The Estate of Georgia O'Keeffe
Przyjmij formalności
Być może to, co zostało niezrozumiane w sztuce Georgii O’Keeffe, to to samo, co tak często jest niezrozumiane w całej sztuce: przekonanie, że sztuka powinna posiadać określone cechy, albo być użyteczna czy znacząca w jakiś sposób dla publiczności. Uczy się nas oceniać dzieła sztuki na podstawie tego, czy nam się podobają, czy nie; pomijać fazę opisu, która wymaga patrzenia i odczuwania, spiesząc się zamiast tego do faz interpretacji i osądu. Patrzymy na obraz O’Keeffe tylko na tyle długo, by wyłapać coś, co rozpoznajemy, jak na przykład coś, co wygląda na kwiat lub krajobraz, i w ten sposób ogłaszamy, że O’Keeffe jest malarką kwiatów i krajobrazów. Zauważamy, że pewne części kwiatów przypominają pewne części ludzkiego ciała i w ten sposób ogłaszamy, że O’Keeffe jest tajną malarką figuratywnych aluzji. O’Keeffe waha się między abstrakcją a figuracją, więc ogłaszamy, że jest podatna na siły rynku lub oczekiwania publiczności. Na podstawie naszych osobistych opinii o takich rzeczach mówimy: „Kocham to!” albo „Nienawidzę tego!”
Ale ta metoda oceny jest niedojrzała. Aby głębiej zrozumieć sztukę Georgii O’Keeffe, czy jakąkolwiek inną sztukę, powinniśmy zatrzymać się na fazie opisu, długo obcując z powierzchnią, kolorami, odcieniami, liniami, kształtami i relacjami między tymi elementami. Pozwólmy, by formalne elementy estetyczne dzieła zaśpiewały. Poczujmy rytm kompozycji. Tak, O’Keeffe słynnie powiedziała kiedyś: „Czuję, że jest coś nieodkrytego w kobiecie, co tylko kobieta może zbadać.” Ale zamiast zmuszać się do dostrzeżenia w jej obrazach wizerunku kobiecości, otwórzmy się na to, jak kobiecość może się odczuwać. To, co uczyniło Georgię O’Keeffe pionierką amerykańskiej abstrakcji, nie było to, że malowała obrazy wyglądające jak Ameryka. To, co uczyniło ją malarką kobiecości, nie było to, że malowała obrazy wyglądające jak części kobiecego ciała. To, co uczyniło ją pionierką amerykańskiej abstrakcji i malarką kobiecości, to fakt, że malowała postawy, wrażenia i emocje, które składały się na to, jak Ameryka i kobiecość wyglądały dla niej.
Georgia O'Keeffe - Seria I, nr 3, 1918 (po lewej) oraz Georgia O'Keeffe - Seria 1, nr 8, 1918 (po prawej), © The Estate of Georgia O'Keeffe
Zdjęcie główne: Georgia O'Keeffe - Szaro-niebieski i czarny, różowe koło (szczegół), 1927, © The Estate of Georgia O'Keeffe
Wszystkie obrazy użyte wyłącznie w celach ilustracyjnych
Autor: Phillip Barcio
